تیتر مهم رسانهها در ۵ فبروری ۲۰۲۵، به درگذشت یکی از مهمترین رهبران مذهبی جهان، اختصاص یافته است. رسانهها از گفتهی شبکهی توسعهای آقاخان گزارش دادند که «اعلیحضرت شاهزاده کریم الحسینی، آقاخان چهارم، چهلونهمین امام موروثی شیعیان اسماعیلی و از نوادگان مستقیم حضرت محمد در تاریخ ۴ فبروری ۲۰۲۵ در حالی که اعضای خانوادهاش در کنارش بودند، در لیسبون در آرامش درگذشت.»
کریم آقاخان در دسمبر ۱۹۳۶ در سویس چشم به جهان گشود و در ۴ فبروری ۲۰۲۵ پس از یک عمر تلاش برای توسعه و دیانت «معنامحور» در ۸۸سالگی در لیسبون، پایتخت پرتگال درگذشت. با این که جریان مذهبی اسماعیلیها به «مدارا» و «همزیستی» با همهی جریانهای مذهبی تأکید دارد؛ اما پس از جانشینی کریم آقاخان همچو چهلونهمین پیشوا برای اسماعیلیها، این جریان مذهبی وارد مرحلهی جدیدی از توسعه و «همگرایی» شد. همزمان با رهبری کریم آقاخان، منطقه و جهان تحولات بسیاری را تجربه کرد که در بیشتر این بیثباتیهای سیاسی، خشونتهای سازمانیافته صورت میگرفت که در پی آن، خونهای زیادی ریخته میشد؛ اما او برای توسعه و کمکرسانی به شهروندان جهان سوم با تأسیس نهادهای گوناگون اقدام کرد. در این نوشته تلاش میکنم به شخصیت کریم آقاخان و فعالیتهای عمدهی نهادهایی بپردازم که به شبکهی توسعهای آقاخان معروف است؛ نهادهایی که خدمات شایانی را به مردم افغانستان ارائه کرده اند.
کریم آقاخان در ۱۱ جولای ۱۹۵۷ در ۲۰سالگی به عنوان چهلونهمین پیشوای «اسماعیلیه» جانشین پدربزرگش، سرسلطان محمودشاه آقاخان، شد. او در رشتهی تاریخ اسلام در دانشگاه هاروارد امریکا تحصیل کرده است و گرایش «معنامحور» نسبت به آموزههای اسلامی دارد. در بیشتر گفتوگوهای رسانهای، کریم آقاخان تلاش میکرد روایت متفاوتتری از آموزههای اسلامی معرفی کند. به عنوان دانشآموختهی تاریخ اسلام در معتبرترین دانشگاه جهان، رویکرد فکری او، تأثیر بسیاری بر دیگران داشت. در بیشتر فرمانهایی که این پیشوای مذهبی به پیروان خود صادر میکرد، بر اهمیت «آموزش» و همزیستی «مسالمتآمیز» با دیگران تأکید میکرد. اسماعیلیها، برخلاف دیگر جریانهای مذهبی، برنامهای برای گسترش این نحلهی مذهبی ندارند و «تساهل» و «مدارا» را به عنوان یک اصل در همهای زمینهها دنبال میکنند. پیروان مذهب اسماعیلیه در پی تحولات سیاسی و خشونتهایی که در برابر آنها صورت میگرفت، در کشورهای منطقه پراکنده شدند و بیشتر در مصر، سوریه، تاجیکستان و افغانستان و بخشهایی از افریقا زندگی میکنند. در بارهی شمار پیروان مذهب اسماعیلی آمارهای متفاوتی وجود دارد و بیشتر میان ۳۰ تا ۳۵ میلیون تن اسماعیلی در جهان زندگی میکنند. شخصیت «منعطف» و نگاه «راهبردی» کریم آقاخان باعث شد که جامعهی اسماعیلیه در بیشتر تحولات و بیثباتی آسیب کمتری را تجربه کنند. یکی از تأکیدات همیشگی این پیشوای اسماعیلیها این است که نهادهای توسعهای او، سیاسی نیستند و در قضایای سیاسی بیطرف میباشند. همین امر باعث جلوگیری از آسیبپذیری پیروان اسماعیلیه شده است. واکنشها در بارهی مرگ کریم آقاخان در رسانهها گسترده بود و مقامهای سیاسی و رهبران یکی پی دیگری با صدور بیانیههایی، با پیروان و دوستداران او، ابراز همدردی کردند.
پیشوای اسماعیلیها، با ورود به ساحت رهبری مذهبی، برنامههای زیادی را برای توسعه و ارائهی خدمات به کشورهای در حال توسعه روی دست گرفت و برای این، نهادهای ویژهای را تأسیس کرد. برای مدیریت نهادها، آقاخان «شبکهی توسعهای آقاخان» را تأسیس کرد که مجموعهی متنوعی از نهادهایی اند که در زمینههای متفاوت فعالیت میکنند. مهمترین مؤسسههایی که در قالب شبکهی توسعهای آقاخان فعالیت میکنند، بنیاد آقاخان، اکادمی آقاخان، خدمات آموزشی آقاخان، صندوق توسعهی اقتصادی آقاخان، دانشگاه آقاخان، بنیاد جوایز معماری آقاخان، بیمارستان کراچی آقاخان، خدمات ترویج صنعتی آقاخان و دیگر نهادهایی اند که هر کدام مسئولیتهای ویژهای خود را دارند. با این که شبکهی توسعهای آقاخان در بیشتر کشورهای جنوب برای ارائهی خدمات فعال هستند؛ اما در این میان، افغانستان از کشورهایی است که این شبکه و نهادهای زیرشاخهی او، فعالیت گستردهای دارند. از تسهیل آموزش و تحصیل تا بسترسازی تجارت و سرمایهگذاری و از خدمات بهداشتی تا ساختوساز، از عمده فعالیتهای شبکهی توسعهای آقاخان تلقی میشود. سیستمباوری و نهادگرایی، از ویژگیهای بارز کریم آقاخان گفته میشود. به همین دلیل، پس از درگذشت این رهبر معنوی اسماعیلیها، نگرانی برای مدیریت شبکهی توسعهای آقاخان و «امورات ویژه»ی جماعت اسماعیلیه دیده نمیشود.
