یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۴۱ کودک زیر ۱۸ سال که به مصرف مواد مخدر معتاد شده اند، نشان میدهد که این کودکان از طریق دوستان و آشنایان شان به استفاده از مخدر رو آورده اند.
دایرهی دوستان و آشنایان؛ نقطه آغاز اعتیاد
از این جمع، ۳۷ تن توسط دوستان، یک تن توسط همصنفی و سه تن دیگر توسط خویشاوندان به مواد مخدر کشانیده شدهاند.
از جمع این کودکان، ۲۷ تن پس از اعتیاد، به جرایم رو آوردهاند که از این جمع، ۱۹ تن به فروش و قاچاق مواد مخدر و همزمان سرقت و ۸ تن به سرقت پس از اعتیاد به مواد مخدر دست زدهاند
بر اساس این یافتهها، اکثریت مطلق این کودکان پیش از رسیدن به ۱۵ سالگی به مواد مخدر معتاد شدهاند و از جمع این کودکان، ۱۴ تن ترامادول و زیگپ، ۱۰ تن شیشه، پودر و تریاک، ۹ تن تابلیت کا و ۸ تن چرس مصرف میکنند.
این کودکان گفتهاند که به انگیزهٔ لذتبردن و کنجکاوی، در اثر تشویق دوستان به مواد مخدر کشانیده شدهاند. گفتوگوشوندگان این گزارش همه در مرکزهای درمانی ترک اعتیاد در کابل بستریاند و در گزارش، برای حفظ حریم شخصی آنان از نامهای مستعار استفاده شده است.
احمد ۱۵ ساله که در یکی از مرکزهای ترک اعتیاد در کابل بستری است، میگوید به انگیزهی لذتبردن و خوشحالشدن توسط دوستش به تابلیت کا معتاد شده است. «دوست داشتم درس بخوانم، مگر نتوانستم. دوستم گفت تابلیتی برایت میدهم که خوشحال شوی و خوب کار کنی. وقتی خوردم، سریعسریع کار میکردم. چهار سال پودر و شیشه استفاده کردم. گاهی فکر میکردم خود را بکشم. آرزویم ترک مواد و کار کردن است.»
کشاندن کودکان از سوی کودکان دیگر به اعتیاد و تداوم آن و نیز نقش آنان در توزیع و فروش مواد مخدر، گمانههایی را دربارهٔ وجود شبکههای سازمانیافتهای مطرح میکند که فراتر از رفتارهای فردی، از کودکان برای جذب و وابستهساختن کودکان دیگر به مواد مخدر استفاده میکنند.
حسن ۱۶ ساله، باشندهٔ هرات میگوید توسط دوستش معتاد شده است. «سه سال میشود از مواد مخدر استفاده میکنم. در صنف ۸ مکتب را ترک کردم. دوستم گفت چیزی خوبی است، استفاده کردم. سه روز استفاده کردم، عادتم شد.»
از اعتیاد تا جرم؛ مسیر دوم کودکان مصرفکننده
۲۷ تنِ این کودکان پس از اعتیاد به جرایم و تخلفها رو آورده بودند که از این جمع، ۱۹ تن در کنار سایر تخلفها به فروش مواد مخدر پرداختهاند.
شبیر ۱۶ ساله میگوید برای تأمین مصرف مواد مخدر، کار فروش مواد نشهآور را میکرده است. «سه سال میشد هم مواد استفاده میکردم و هم میفروختم. برای اولین بار از دوستم گرفتم. هزینهاش را ساقیگری میکردم و دزدی هم میکردم.»
فرید ۱۶ ساله میگوید که ابتدا از سوی دوستش معتاد شد و سپس به تیم آنان پیوست. «دو سال میشد از فروش مواد خرج خانه را تأمین میکردم. از چهارراهی قمبر میگرفتم، جور کرده میفروختم. برای اولین بار دوستم گفت که از سگرت و نصوار، شیشه خوب است. وقتی استفاده کردم، عادتم شد. بعد گفتم از کجا میکنی؟ گفت بیا، ما دزدی هم میکنیم، با ما کار کن، پیسهاش نصف.»
از میان ۴۱ کودک معتاد به مواد نشهآور، ۸ تن برای تأمین مصرف مواد به سرقت دست زدهاند و دو تن در جریان سرقت از سلاحهای سبک و سرد نیز استفاده کردهاند.
احسانالله ۱۵ ساله میگوید برای تأمین مواد، سرقت مسلحانه نیز کرده است. «سر نفر چاقو و سلاح میکشیدیم یا کیسهبُری میکردیم. دور دومم است. دورهٔ اول تصمیمم قاطع نبود. از دست دوستها دوباره شروع کردم. از اینجا که بیرون برآمدم، سگرت را روشن کرده بود. زدیم، دوباره معتاد شدم. یک دفعه نفر را با چاقو زدم.»
احمد ۱۴ ساله، باشندهٔ کاپیسا، میگوید برای تأمین مواد بارها دزدی کرده است. «وضعیت اقتصاد ما خوب نیست. کیبل جمعآوری میکردم. وقتی پیسه پیدا نمیکردم، دزدی میکردم.»
از سویی هم، برخی از این کودکان میگویند پس از اعتیاد از سوی اجتماع و خانواده طرد شدهاند.
انزوای اجتماعی؛ وقتی خانواده و جامعه فاصله میگیرند
مصور ۱۵ ساله میگوید که در جریان اعتیاد بهشدت از خانواده و اجتماع دور شده بود. «در خانه جنگ میکردم. از جامعه و خانواده دور شده بودم. خانوادهام بد میخورد سرم. در اتاق خودم تنها میبودم. بسیار پشیمان هستم. اصلاً نمیخواهم به گذشتهام فکر کنم. از منطقهی ما بدم آمده، میخواهم دیگر آنجا هیچ نباشم.»
در این گزارش با ۶ جوانی که دورهی ترک اعتیاد را سپری میکنند نیز گفتوگو شده است. آنان نیز پیش از ۱۵ سالگی توسط دوستانشان به مواد مخدر آغشته شدهاند. سه تن از این جوانان ۱۸ سال و سه تن دیگر ۱۹ تا ۲۱ سال دارند.
حضرت ۲۲ ساله، باشندهی کابل، که پدر یک فرزند است، میگوید که بهدلیل مصرف مواد مخدر، همسرش او را طرد کرده است. «وقتی در خانه جنگ میکردم، لباسها و وسایل ما را آتش میزدم. در خانه برایم میگفتند تو معتادی و دیگر مرد زندگی نیستی. پدرخانمم حتا او را از پیشم برد.»
با این وضع، پزشکان موظف در کلینیکهای درمان اعتیاد جوانان میگویند که بیشترین مواد مصرفی میان مراجعان تابلیت کا، زیگپ، پریگابلین و چرس است. آنان میگویند در روند درمان نوجوانان و جوانان معتاد، حمایت خانوادهها میتواند نقش کلیدی داشته باشد.
خانواده و دوستان در خط مقدم بحران اعتیاد
حفیظالله فیضی و فریدالله محمدی، دو روانشناس، بیشتر میافزایند: «بیشترین مواد مصرفی تابلیت کا، چرس و کپسولهای پریگابلین است. سن متوسط مراجعهکنندهها ۱۸ تا ۲۲ سال است. میزان موفقیت تداوی بستگی به مدتزمان مصرف مواد دارد. در جریان تداوی، حمایت فامیل و جامعه مهم است تا یک مریض تداوی درست شود.»
«بیشترین مواد مصرفی میان جوانان چرس، زیگپ و پریگابلین است. مراجعان ما بیشتر در ردهی سنی ۱۳ تا ۱۷ سال قرار دارند. مشکلهای خانوادگی، دوستان و کنجکاوی جوانان، بیشترین عامل اعتیاد آنان است.»
با این حال، کارشناسان، دوستان، فقر، کنجکاوی نوجوانان، نبود نظارت خوب و تربیتی در خانواده، سرکوب، مشکلهای خانوادگی و دسترسی آسان به مواد نشهآور را از شایعترین عاملهای رو آوردن جوانان به اعتیاد عنوان میکنند.
آنان همچنین از پیامدهای بلندمدت مصرف مواد نشهآور هشدار داده و میافزایند که بیشتر نوجوانان در معرض خطر اند.
شرفالدین عظیمی، مسئول دفتر خدمات روانشناسی (APC)میگوید: «اختلافها، مشکلها و خشونتهای خانوادگی خطر وابستهشدن جوانان به اعتیاد را بالا برده است. شبنشینیها، محفلهای دوستان معتاد در کورس و مکتب و نیز بیکاری و فقر سبب رو آوردن به اعتیاد و انگیزهای برای فروش مواد میشود. تا زمانی که فرد افسرده نشود، میل به استفاده از مواد پیدا نمیکند.»
جواد میرزایی، روانشناس و استاد دانشگاه، با اشاره به پیامدهای اعتیاد در جوانان و نوجوانان میگوید که اعتیاد، در کنار سایر عوارض، باعث اختلال در یادگیری میشود و زمینه را برای اختلالهای روانی و بیماریهای قلبی هموار میسازد. «اعتیاد میتواند پیامدهای ناگواری برای جوانان داشته باشد. به افسردگی، ناامیدی، کاهش اعتمادبهنفس و اختلال در یادگیری دچار میشوند. مشکلهای ارتباطی برایشان ایجاد میشود و زمینهساز اختلالهای روانی است. همچنین خطر بیماریهای قلبی، مرگ و رفتارهای پرخطر را افزایش میدهد.»
چرا نوجوانان به اعتیاد کشانیده میشوند؟
جمالالدین سلیمانی، استاد دانشگاه، فقر را از انگیزههای اصلی گرایش جوانان به اعتیاد دانسته و میگوید کارهای غیرقانونی و درآمد آنیِ فروش مواد، بهترین «انتخاب بد» برای کودکان و نوجوانان است. «وقتی خانوادهها نتوانند مصرف روزمرهٔ کودکان را تأمین کنند، مجبور میشوند به کارهای غیرقانونی و فروش مواد رو بیاورند. برخی جوانان ممکن است این کار را مفیدتر از مکتب تصور کنند؛ چون فروش مواد مشکل را زودتر حل میکند، اما مکتب و آموزش نیازمند مدتزمان طولانیتر است و فرصتهای شغلی نیز در کشور کم است.»
محمد نجمان زمانی، دیگر استاد دانشگاه، نیز معتقد است فقر و نبود نظارت درست از سوی خانوادهها سبب رفتن جوانان به سمت اعتیاد میشود. «فقر، نبود نظارت تربیتی و سهلانگاری خانوادهها از عاملهای گرایش جوانان به اعتیاد است. چون نتیجهی آموزش دیرتر به دست میآید و جوانان آیندهنگری هم ندارند. دوستها نیز بر رفتار آنان تأثیر دارند. حمایتهای اقتصادی درازمدت، فراهمکردن زمینهی آموزش و مهارتها میتواند در پیشگیری از این معضل مفید باشد.»
شعیب احمدی، جامعهشناس، فقر و بیکاری را در رو آوردن جوانان به اعتیاد زیاد مؤثر نمیداند. به باور او، نوجوانان و جوانان به دلیل ناامیدی از رشد و پیشرفت، بهویژه بر اثر رفتارهای خشن استادان، به فعالیتهای غیرقانونی رو میآورند. «استادان الگوی جامعهاند. اگر با خشونت رفتار کنند، سطح دانش جوانان پایین میآید و دلسرد میشوند. اگر جلو آن گرفته نشود، نتیجهی نامطلوب دارد. فقر و بیکاری آنقدر نقش ندارد. اگر از ابتدا به جوانان توجه نشود، آنان برای اینکه زودتر و بیشتر رشد کنند، دست به کارهای غیرقانونی میزنند.»
نوراحمد خالدی، فعال حقوق بشر، از پیامدهای افزایش شمار جوانان معتاد هشدار میدهد: «اگر امروز برای پیشگیری و حمایت از نوجوانان اقدامی جدی و هماهنگ صورت نگیرد، افغانستان آیندهای خواهد داشت با نسلی سوخته؛ نسلی که بخش بزرگی از آن معتاد، بیکار، بیسواد، خشن و مهاجر است. هزینهی درمان این زخم در آینده، هزار برابر هزینهی پیشگیری امروز خواهد بود.»
اقدامهای دولت در برابر اعتیاد
در همین حال، مسئولان وزارت صحت عامه از تلاشهای این وزارت برای پیشگیری از افزایش گرایش دانشآموزان و بلند بردن سطح آگاهی آنان دربارهٔ پیامدهای منفی اعتیاد خبر میدهند.
شرافتزمان امرخیل، سخنگوی وزارت صحت عامه، میگوید: «ما برای جوانان در مرکز و ولایتها درمان ویژه داریم و برنامههای آگاهیدهی ما روزانه در مکتبها و مکانهای عام، در مرکز و ولایتها جریان دارد.»
مولوی حسیبالله احمدی، رئیس دفتر معاونت مبارزه با مواد مخدر، نیز میگوید: «در نتیجهٔ تلاشهای معاونت مبارزه با مواد مخدر، تولید مواد نشهآور در کشور به صفر رسیده و در مرکز و ولایتها ۱۸۵ هزار معتاد جمعآوری شده و برای درمان به مرکزها انتقال داده شدهاند. در هنگام درمان، برایشان زمینهٔ فراگیری آموزشهای حرفهای نیز فراهم شده و پس از درمان به خانوادههایشان سپرده شدهاند.»
آمار جهانی؛ تصویر بزرگتر از بحران اعتیاد در افغانستان
بر بنیاد آمارهای ارائهشده از سوی دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد (UNODC) که در تاریخ ۱ فبروری ۲۰۲۶ منتشر شد، در میان مردان افغانستان، چرس با ۴۶ درصد بیشترین سهم مصرف را به خود اختصاص داده، تریاک ۱۹ درصد، تابلیت کا ۱۱ درصد و شیشه ۷ درصد از مجموع مصرف مواد مخدر را تشکیل میدهد.
بر اساس برآوردهای سازمان ملل، افغانستان در حال حاضر نزدیک به ۴ میلیون مصرفکنندهٔ مواد مخدر دارد که این رقم معادل حدود ۱۰ درصد از کل جمعیت کشور است. از این شمار، بر پایهٔ یافتههای UNODC (جون ۲۰۲۵) که بر مصرفکنندگان پرخطر در مکانهای عمومی تمرکز داشت، حدود ۲٬۱۵۰ کودک زیر ۱۵ سال در زمرهٔ مصرفکنندگان پرخطر مواد مخدر شناسایی شدهاند.
