شماری از جوانان در ۱۰ ولایت افغانستان می‌گویند با وجود داشتن حساب بانکی، به دلیل دشواری دست‌رسی فوری به پول نقد، مشکلات دستگاه‌های خودپرداز و بی‌اعتمادی ناشی از تجربه‌های ناموفق، ترجیح می‌دهند پول خود را در خانه نگه‌داری کنند. این وضعیت از یک‌سو خطر سرقت و مصرف زودهنگام پول را افزایش داده و از سوی دیگر، روند پس‌انداز آنان را دشوار کرده است.
در این گزارش با ۱۸ جوان میان ۲۰ تا ۳۵ سال شامل ۱۰ زن و هشت مرد، گفت‌وگو شده است. از میان آنان، ۱۰ تن دارای مدرک لیسانس و هشت تن فارغ صنف دوازدهم استند. این افراد میان یک تا ۱۰ سال است که حساب بانکی دارند؛ اما می‌گویند پول خود را در بانک پس‌انداز نمی‌کنند. یافته‌های این گفت‌وگوها نشان می‌دهد که ۱۱ تن، دست‌رسی فوری به پول، شش تن بی‌اعتمادی به بانک و یک تن نگرانی از مشکلات بانکی را دلیل اصلی نگه‌داری پول در خانه عنوان کرده اند.
دست‌رسی فوری به پول؛ دلیل اصلی نگه‌داری پول در خانه
برای شماری از جوانان، داشتن پول نقد در خانه به معنای دست‌رسی سریع‌تر به آن در زمان نیاز است. آنان، می‌گویند مشکلات موجود در روند برداشت پول از بانکها سبب شده است که برخی از آنان ترجیح دهند پول خود را در خانه نگه‌داری کنند.
روح‌الله مومند ۳۴ساله، باشنده‌ی ننگرهار و دارای مدرک لیسانس، می‌گوید نیاز به پول نقد برای مصارف روزمره و نگرانی از دست‌رسی به خدمات بانکی، از دلایل نگه‌داری پول در خانه است.« گاهی نگران مشکلات احتمالی در دست‌رسی به خدمات بانکی و دریافت پول هستم. به دلیل مشکلات سیستم بانکی در افغانستان که در زمان نیاز نتوانیم به آسانی به پول خود دست‌رسی پیدا کنیم. یک بار در دریافت پول خود با تأخیر مواجه شدم. اگرچه مشکل بعداً حل شد، اما این تجربه تا حدی اعتمادم به سیستم بانکی را کاهش داد.»
شبنم ۲۶ساله، باشنده‌ی کاپیسا و لیسانس شرعیات که اکنون آموزگار است، نیز می‌گوید حدود پنج سال است که حساب بانکی دارد، اما تجربه‌ای که هنگام نیاز فوری به پول داشته، باعث شده دیگر پولی را در بانک پس‌انداز نکند. به گفته‌ی او، «زمانی که خیلی نیاز شدید به پول خود داشتم تقریباً دو روز به بانک مراجعه کردم و گفتند که در بانک پول نیست؛ من زمانی که نیاز داشتم نتوانستم پول خود را به دست بیاورم و این سبب شد که تا اکنون هیچ پولی را در حساب بانکی خود پس‌انداز نداشته باشم.»
احمد باسط ۲۶ساله، باشنده‌ی کابل و کارمند در یکی از شرکت‌های خصوصی، نیز می‌گوید: «از حساب بانکی‌ام چهار سال می‌شود یک‌بار برای برداشت پول مراجعه کردم، اما به دلیل محدودیت برداشت و ازدحام زیاد نتوانستم پول مورد نیازم را بگیرم؛ این تجربه باعث شد پول نقد در خانه نگه‌داری کنم.»
پس‌انداز در بانک؛ عادتی که هنوز میان همه جوانان شکل نگرفته است
هر ۱۸گفت‌وگوشونده گفته اند که از نظر آنان، فرهنگ پس‌انداز در بانک به اندازه‌ی کافی در افغانستان ترویج و فرهنگ‌سازی نشده است. فیض ۲۸ساله، باشنده‌ی فاریاب، می‌گوید مردم به دلیل تجربه‌های منفی و بی‌اعتمادی، حتا اگر بخواهند پس‌انداز کنند، ترجیح می‌دهند پول خود را در خانه نگه دارند. «پس‌انداز یک چیزی است که تا حال فرهنگ‌سازی نشده؛ در کشور ما بیشتر مردم اگر بخواهند پس‌انداز هم بکنند؛ همان پول خود را خانه نگه می‌دارند؛ چون به بانکها اعتماد ندارند.»
مدینه‌ی ۲۸ساله، باشنده‌ی فراه، نیز می‌گوید: «وقتی پول در خانه باشد، گاهی زودتر خرج می‌شود؛ اما اگر در بانک باشد، کم‌تر به آن دست می‌زنم و می‌توانم بیشتر پس‌انداز کنم چون فرهنگ وجود نداشته و مردم از مزایایی آن نمی‌دانند.»
مشکلات دستگاه‌های خودپرداز؛ مانعی در برابر دست‌رسی به پول
دستگاه‌های خودپرداز یکی از مهم‌ترین بخش‌های دست‌رسی شهروندان به پول در سیستم بانکی است؛ اما تجربه گفت‌وگوشوندگان نشان می‌دهد که عملکرد نامنظم و دست‌رسی محدود به این دستگاه‌ها، اعتماد آنان به نگه‌داری پول در بانک را کاهش داده است. در میان ۱۸ گفت‌وگوشونده، سه تن گفته که از خدمات دستگاه‌های خودپرداز راضی هستند، پنج تن گفته در دستگاه‌های خودپرداز پول موجود نیست. هشت نفر تن از خراب‌بودن دستگاه‌ها در مکان‌های مختلف شکایت داشته اند و دو تن گفته که به دستگاه خودپرداز دست‌رسی ندارند.
مصطفای ۳۵ساله، باشنده‌ی نورستان حدود چهار سال است حساب بانکی دارد. او می‌گوید گاهی به دلیل مشکلات بانک یا دستگاه خودپرداز نتوانسته پول خود را به موقع دریافت کند. «گاهی پیش آمده که نتوانستم پول خود را به موقع از حساب دریافت کنم و کمی زمان گرفته است؛ گاهی به دلیل مشکل بانک و گاهی هم به دلیل مشکل ای‌تی‌ام مجبور شده‌ام منتظر بمانم.»
نبود پرداخت‌های دیجیتالی؛ چالش دیگر جوانان
نبود یا محدودبودن پرداخت‌های دیجیتالی نیز یکی دیگر از مشکلاتی است که گفت‌وگوشوندگان بر آن تأکید کرده اند.
۱۲ تن گفته که نبود پرداخت‌های دیجیتالی باعث می‌شود وقت زیادی از آنان ضایع شود و مجبور باشند برای انجام معاملات از پول نقد استفاده کنند. شش تن دیگر گفته که در صورت فراهم‌شدن پرداخت‌های دیجیتالی، معاملات آنان آسان‌تر خواهد شد.
حاسنات باور ۲۱ساله، باشنده‌ی کابل و دانش‌آموخته‌ی رشته‌ی ژورنالیزم، می‌گوید که نبود پرداخت دیجیتالی یکی از چالش‌های شهروندان است و گسترش این خدمات می‌تواند استفاده از سیستم بانکی را آسان‌تر کند. «ما نمی‌توانیم به خاطر مصرف‌های کم پول را به گونه فیزیکی با خود ببریم؛ اگر این اقدام صورت بگیرد، کارهای ما آسان می‌شود. اگر سیستم ای‌تی‌ام بر نیازهای مردم در هر زمان و مکان آسان شود، مردم دوست دارند پول را در بانک نگه‌داری کرده و از سیستم ای‌تی‌ام استفاده کنند.»
محمدیمای ۲۵ساله، باشنده‌ی مزارشریف نیز پرداخت‌های دیجیتالی را راهی برای آسان‌ترشدن معاملات می‌داند. به گفته‌ی او، «پرداخت‌های دیجیتالی یک گزینه بسیار خاص و خوبی است که کم‌کم در جامعه امروزی ما رایج می‌شود؛ وقتی شما یک کارت الکترونیکی داشته باشید از طریق حساب تان بسیار به‌راحتی سیستم کار می‌کند و دردسر کم‌تری دارد.»
نگه‌داری پول در خانه؛ دست‌رسی آسان، اما نگرانی از امنیت
نگه‌داری پول در خانه برای شماری از جوانان به دلیل دست‌رسی فوری، یک مزیت محسوب می‌شود؛ اما همین موضوع پیامدهایی نیز برای آنان دارد.
نُه تن از گفت‌وگوشونده‌گان گفته که وقتی پول در خانه باشد، برای خریدهای غیرضروری مصرف می‌شود و روند پس‌انداز دشوارتر می‌شود. در مقابل، نُه تن گفته‌اند که در دست‌رس‌بودن پول در خانه برای آنان تأثیر مثبت دارد.
با این حال، تمامی ۱۸ تن گفته که از بابت امنیت پولی که در خانه نگه‌داری می‌کنند، احساس نگرانی دارند و نگران سرقت آن هستند.
محدثه‌ی ۲۴ساله، از شهر نیلی، مرکز دایکندی، می‌گوید: «وقتی مقدار زیادی پول در خانه باشد، این نگرانی وجود دارد که امنیت آن به خطر بیافتد بر علاوه سرقت پول، خطر جانی هم در پی دارد برای خودم و اعضای خانواده‌ام؛ چون در هنگام دزدی و سرقت ممکن است فقط پول سرقت نشود، ممکن است درگیری صورت بگیرد.»
جوانان: با بهبود خدمات، آماده پس‌انداز در بانک هستیم
با وجود مشکلات موجود، تمامی ۱۸ گفت‌وگوشونده گفته که اگر خدمات بانک‌داری بهتر شود، حاضر هستند پول خود را در بانک نگه‌داری کنند.
مصطفا، باشنده‌ی کابل می‌گوید اگر خدمات بانکی بهبود یابد، حاضر است بخشی از پول خود را در بانک نگه‌داری کند. او می‌افزاید: «اگر خدمات بانکی سریع و قابل اعتماد شود، حاضر هستم بخشی از پول خود را در بانک نگه‌داری کنم؛ اما در حال حاضر بیشتر درآمدم صرف مصارف خانه می‌شود و پول زیادی برای پس‌انداز نمی‌ماند.»
با این حال بدرالله دانش، مدیر در یکی از بانک‌های خصوصی، می‌گوید که بی‌اعتمادی به نظام بانکی یکی از دلایل نگه‌داری پول جوانان در خانه است؛ اما به گفته‌ی او، محدودبودن دست‌رسی به خدمات بانکی و مشکلات ارتباطی دستگاه‌های خود پرداز نیز در این زمینه نقش دارد. «دلیل دیگر این است که خدمات همه بانکها در افغانستان به گونه‌ی قابل دست‌رس نیست. دستگاه‌های ای‌تی‌ام با سیستم بانکی سازگار هستند، اما بیشتر وقت‌ها به دلیل مشکلات ارتباطی و شبکه، اتصال وجود ندارد.
نگه‌داری پول در خانه و پیامدهای اقتصادی
نگه‌داری پول در خانه تنها بر تصمیم افراد برای پس‌انداز اثر نمی‌گذارد، بل که از نگاه کارشناسان، پیامدهای اقتصادی نیز دارد. عیسا مبارز، کارشناس اقتصادی، می‌گوید پولی که در خانه نگه‌داری می‌شود، وارد جریان مالی و سرمایه‌گذاری نمی‌شود؛ در حالی که سپرده‌های بانکی می‌تواند زمینه استفاده از منابع مالی برای سرمایه‌گذاری و افزایش تولیدات داخلی را فراهم کند. به گفته‌ی او، «وقتی پول به بانک می‌گذاریم باعث سرمایه‌گذاری می‌شود، تولیدات داخلی ما افزایش می‌یابد و پول به جایی سرمایه‌گذاری می‌شود که در آن جا انکشاف به میان میاید؛ وقتی خارجی‌ها به سرمایه‌گذاری هم بیایند اول می‌بینند که ثبات سرمایه‌گذاری چقدر و چگونه است.»
در سوی دیگر، حسیب‌الله نوری، سخن‌گوی بانک مرکزی افغانستان، می‌گوید که اعتماد شهروندان به نظام بانکی برای این نهاد مهم است و تلاش می‌شود کیفیت دست‌رسی مردم به خدمات بانکی بهبود یابد. او می‌افزاید که توسعه‌ی پرداخت‌های الکترونیکی و گسترش شمولیت مالی، از برنامه‌هایی است که بانک مرکزی با هم‌کاری بانک‌های تجارتی دنبال می‌کند. «در مورد مشکلات دستگاه های ای‌تی‌ام باید گفت دلایل مختلف دارد ممکن یک دستگاه با مشکلات اختلال ارتباطی با شبکه باشد، یا نیاز دارد پول نقد دوباره در آن تأمین شود و ممکن بر مدت کوتاهی این دستگاه خدمات ارائه نکند یا در ارایه خدمات با محدودیت مواجه شود.»
گزارش بانک جهانی در باره‌ی افغانستان که در می ۲۰۲۶ منتشر شده، نشان می‌دهد که با وجود ادامه‌ی رشد اقتصادی، دست‌رسی محدود به منابع مالی یکی از موانع اساسی فعالیت بخش خصوصی در افغانستان است. بانک جهانی تأکید کرده است که بهبود دست‌رسی به منابع مالی برای ایجاد فرصت‌های اقتصادی و رشد پایدار در کشور ضروری است. بر اساس آخرین آمار مشخص بانک جهانی در باره‌ی دستگاه‌های خودپرداز، تا جون ۲۰۲۵ شمار دستگاه‌های فعال در افغانستان به ۳۳۱ دستگاه رسیده است.
