«خانه‌ی‌ بی‌پسر ناقص است»؛ روایت دخترانی که بار تبعیض را به دوش می‌کشند

در خانواده‌هایی که پسر ندارند، دختران نه ‌تنها بار مسئولیت‌های اقتصادی و اجتماعی سنگینی را می‌کشند، بل در معرض تحقیر ساختاری، سرزنش خانوادگی و فشار روانی نیز قرار می‌گیرند؛ یافته‌ای که گفت‌وگوی سلام‌وطندار با ۳۶ دختر از ۱۰ ولایت افغانستان نشان می‌دهد. بر بنیاد این یافته‌ها، تحقیر، سرزنش و فشار روانی بر دخترانی که برادر ندارند، به یک الگوی تکرارشونده در بستر فرهنگی افغانستان مبدل شده است.

این دختران از کابل، فاریاب، کندز، بادغیس، کنر، هرات، غور، بدخشان، جوزجان و پروان، با سلام‌وطندار گفت‌وگو کرده ‌اند. بیش‌تر آنان، می‌گویند که نداشتن برادر، جایگاه ‌شان را در خانواده و جامعه متزلزل و آنان را با احساس بی‌ارزشی روبه‌رو کرده است.

خانواده؛ ریشه‌ی تبعیض جنسیتی

در بسیاری از روایت‌های ۳۶ دختر گفت‌وگوشده، نخستین تجربه‌ی تحقیر در محیط خانواده در برابر دخترانی که برادر ندارند، شکل گرفته است. خدیجه‌ قمبری ۲۶ساله از هرات که فرزند نخست خانواده است، در باره‌ی تبعیض جنسیتی‌ که سال‌ها پیش از سوی پدرش نسبت به خواهرش دیده است و نیز نجلای ۲۵ساله از فاریاب که نخستین تحقیر و ناامیدی را از خانواده‌ی «پدر» گواه بوده است، می‌گویند.

خدیجه‌، می‌گوید: «بعد از تولد من، دختر دیگری نیز در خانواده‌ی ما تولد شده بود که متأسفانه پدرم به دلیل دختربودن، او را بعد از تولد ترک کرده است. در آن زمان به مادرم گفته بودند که طفل فوت شده است؛ اما چند سال بعد پدرم خودش این موضوع را اعتراف کرد.»

نجلا، نیز می‌گوید: «پدرومادرم می‌گویند کاش یکی شما یا سه نفر تان پسر می‌بودید؛ پدرم با مادرم جنجال دارد این که چرا دختر به دنیا آوردی. بارها با تحقیر خانواده مواجه شده‌ام، از طرف پدر مقصر دانسته شده‌‎ام، بارها گفته اند دختر مال مردم است؛ یعنی که عروسی کرد، خانه‌ی شوهر می‌رود.»

از میان ۳۶ دختر گفت‌وگو‌شده، بیش‌تر آنان گفته که دست‌کم یک‌ بار به دلیل نداشتن برادر، مستقیم یا غیرمستقیم سرزنش شده‌ اند. برخی گفته‌ اند که مادر شان نیز به دلیل تولد دختر، مورد سرزنش قرار گرفته است.

با این حال، مطالعات صندوق جمعیت سازمان ملل متحد (UNFPA)، در باره‌ی «ترجیح فرزند پسر» در جوامع آسیای جنوبی (سال ۲۰۲۰) نشان می‌دهد که چنین نگرش‌هایی ریشه در ساختارهای مردسالارانه دارد که ارزش اقتصادی و اجتماعی را به جنسیت پیوند می‌زند.

فشار اقارب و انگ اجتماعی

یافته‌های این گزارش، نشان می‌دهد که تبعیض علیه دخترانی که برادر ندارند، فراتر از فضای خانواده میان خویشاوندان و اقارب نیز به صورت ساختاری تکرار می‌شود.

شکرانه‌ی ۱۷ساله از کندز، در باره‌ی رفتارهای تحقیرآمیز اقارب، می‌گوید: «عمه‌ام و کاکایم به فکر ما نیستند؛ برخورد شان خوب نیست؛ دعای بد ما را می‌کنند که دختر چه به درد می‌خورد، همین پسر است که آدم را جمع می‌کند. دختران کاکایم می‌گویند برادر ندارید تا چه وقت خانه‌ی پدر می‌باشید، نگاه تان می‌کند. برادر می‌داشتید کار می‌کرد و خرج و خوراک تان را می‌داد.»

برخی دختران، می‌گویند که در تجمع‌های خانوادگی با جمله‌هایی مانند «خانه‌ی بی‌پسر ناقص است» یا «پسر است که آدم را جمع می‌کند»، روبه‌رو شده اند.

این جمله‌ها، هرچند گاه در قالب شوخی بیان می‌شود؛ اما به گفته‌ی روان‌شناسان، می‌تواند اثرهای پایدار بر عزت نفس افراد بگذارد. چمن ۳۵ساله از فاریاب، در باره‌ی تأثیرهای این رفتار بر خودش، می‌گوید: «این حرف‌ها روی روانم تأثیر منفی گذاشته است، شنیدن این حرف‌ها مانند خانه‌ی بی‌پسر خانه نیست، مثل خانه‌ی تاریک است، باعث بی‌ارزشی ما شده است، حتا باعث خشم ما می‌شود.»

ازدست‌دادن فرصت‌ها به دلیل نبود هم‌راه مرد

یافته‌های این گزارش، نشان می‌دهد دخترانی که برادر ندارند، برخی از فرصت‌های کاری و اجتماعی را از دست می‌دهند. مروه‌ی ۲۶ساله از فاریاب، در این باره می‌گوید: «بعضی فرصت‌ها را فقط به دلیل نبود همراه مرد از دست داده‌ایم.برخورد مردم آزاردهنده است گاهی مستقیم می‌گویند «کاش پسر می‌داشتید» یا با شوخی و کنایه یادآوری می‌کنند بارها احساس کرده‌ام که به دلیل نداشتن پسر در خانواده، ارزش ما کم‌تر دانسته شده، بارها با سرزنش و حرف‌های آزاردهنده از طرف همسایه‌ها روبه‌رو شدیم مثل «این‌که خانه بی‌پسر ناقص» است.»

شماری از این دختران، گفته‌ که در رفت‌وآمدهای اداری، پی‌گیری اسناد یا حل مشکلات مالی، با محدودیت‌های رسمی و غیررسمی روبه‌رو شده‌ اند.

سارای ۲۵ساله باشنده‌ی کنر، چنین روایت می‌کند: «فیصله‌های مهم خانه و کارهای بیرون در این وقت‌ها حس می‌شود که تمامی مسئولیت‌ها روی خانم‌ها باقی مانده است رفتن به اداره‌ها، تنظیم اسنادها و بعضی مشکلات مالی برایم چالش برانگیز است و گاه‌گاه بخاطر محدودیت‌های اجتماعی این کارها را به آسانی انجام داده نمی‌توانم.»

دخترانی که برادر ندارند، در حالی از تبعیض و تحقیر روایت می‌کنند که آگاهان از پیامدهای آن هشدار می‌دهند. روان‌شناسان، می‌‌گویند که تبعیض و تحقیر دختران در خانواده سبب کاهش اعتمادبه‌نفس و حس کم‌ارزشی میان آنان می‌شود. آنان از پیامدهای این رفتارها هشدار می‌دهند.

محمد‌الله بلوچ، روان‌شناس، در این باره می‌گوید: «کاهش عزت نفس، عدم توجه به ارزش‌های خود، استرس، اضطراب شدید اجتماعی و عدم امنیت روانی زمانی به وجود می‌آید که رفتارهای تبعیض‌آمیز اوج بگیرد. آگاهی‌دهی از سوی خانواده‌ها، باید فرهنگ‌های ناپسند مردم افغانستان را برای دختران خود آموزش دهند دوم آموزش حرفه‌ی است مثل کار،فتارهای اجتماعی، مشاوره‌ها است این‌ها می‌تواند در جلوگیری از رفتارهای تبعیض‌آمیز و اثرات آن کمک کند.در نهایت خانواده‌ها دختران خود را حمایت کنند.»

شعیب ‌احمدی، جامعه‌شناس، می‌گوید که محدودیت‌ها و فشارها بر دختران، نظم خانواده و اجتماع را از هم می‌پاشد و نیز می‌تواند نسل آینده را زیر تأثیر قرار ‌دهد.

او، بر ایجاد برنامه‌های آگاهی‌دهی و آموزش در باره‌ی جایگاه زنان در جامعه تأکید می‌کند. «دختر امروز، فردا مادر است. در صورتی که تحت این گونه فشارها باشد و استقلالیت نداشته باشد و با مشکلات مواجه باشد، دقیقاً نسل آینده که این‌ها تربیت می‌کنند، هم در بند می‌باشند و از لحاظ اجتماعی می‌تواند مشکلات ایجاد کند که این خود نظام خانوادگی را برهم می‌زند. دولت‌ها باید برنامه ایجاد کنند تا آگاهی‌دهی شود در ارتباط به جایگاه زن در جامعه، به زنان و مردم گفته شود تا بیش‌تر درک شوند.»

فعالان حقوق زن، بر افزایش آگاهی‌دهی خانواده‌ها تأکید دارند و می‌افزیند که برای ارزش‌گذاری به دختران، باید زمینه‌ی آموزش فراهم شود تا دختران بتوانند در برابر سنت‌های حاکم در جامعه و نگرش‌های خانوادگی مقابله کنند.

حسنا‌ رئوفی، فعال حقوق زن، می‌گوید: «ابتدا برای خانواده‌هایی که پسر ندارند، باید فهمانده شود که ارزش دختر در اسلام و  اجتماع چیست. دوم، از طریق رسانه‌ها ارزش دختران فهمانده شود. سوم حمایت این است که دختران باید شامل درس و کار باشند تا از روی تحصیل ذهن شان روشن شود و بار دوش برای خانواده‌های شان نمی‌باشند و ذهن خانواده را روشن می‌کنند و هر نسلی که به وجود می‌آید، همه‌ی شان روشن‌فکر می‌باشند و ارزش زن و مرد را به صورت مساوی می‌دانند.»

با این حال، مسئولان در وزارت امربه‌معروف و نهی‌از منکر امارت اسلامی، با تأکید بر حفظ حقوق و پشتیبانی از زنان، می‌گویند که در صورت روبه‌روشدن زنان با محدودیت‌ها یا هر گونه تبعیض، مراجع مختلفی برای پشتیبانی و راهنمایی آن‌ها در سطح ولایت‌ها، ولسوالی‌ها و مرکزها فراهم شده است.

سیف‌الاسلام خیبر، سخن‌گوی وزارت امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر، در این باره به سلام‌وطندار می‌گوید: «در استقامت کاری به ویژه در باره‌ی هدایت و تعهد از حقوق زنان، تمام موارد شامل است. اگر زن احساس کم‌بودن می‌کند یا در خانواده به چشم کم به او دیده می‌شود یا به این دلیل ناراحت می‌شوند یا هم با مشکلات روبه‌رو می‌شوند که اولاد ندارند، همه‌ی این‌ها مسئولیت کاری این وزارت است و در این بخش برای کسی اجازه نمی‌دهد. اگر کسی با چنین مشکلات دچار باشد، در مناطق مربوطه‌ی ولایت، ولسوالی یا هم مراکز روبه‌رو باشند، با محتسبین وزارت امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر موضوع را شریک کنند.»

گفتنی است که نبود برادر در خانواده تنها یک مسئله‌ی فردی یا خانوادگی نیست، بل بخشی از یک پدیده‌ی فرهنگی و اجتماعی گسترده است که دختران را با چالش‌های روانی، فشارهای اجتماعی و خانوادگی، روبه‌رو کرده است.