رادیو؛ رسانهای که با وجود گسترش شبکههای اجتماعی و ابزارهای نوین ارتباطی، همچنان جایگاه ویژهای در زندگی مردم افغانستان دارد. در افغانستان، رادیو برای بسیاری از شهروندان تنها یک وسیلهی دریافت خبر نیست؛ بل بخشی از خاطرههای تلخ و شیرین زندگی شان است.
همزمان با ۱۳ فبروری، روز جهانی رادیو، شماری از شهروندان، میگویند که این رسانه به بخشی از زندگی شان بدل شده و برای آنها منبعی مطمئن برای دریافت اطلاعات و آگاهی است.
عبدالحمید ۶۱ساله، باشندهی کابل که از ۵۱ سال به این سو بخشی از روزش را پای رادیو میگذراند، میگوید که سالهای زیادی از عمرش را با گوشدادن به رادیو سپری کرده است و هنوز هم این رسانه در زندگی روزمرهاش نقش بازی میکند. عبدالحمید روزی را به یاد میآورد که با نخستین تنخواه خود، یک رادیوی «فلکس» خرید و از همان طریق به خبرها گوش میداد. «من از بسیار سابق شنوندهی برنامههای رادیویی استم. یک وقتها در صرافی کار میکردم و در جریان کار به اخبار گوش میدادم. این تبدیل به عادت شده بود. در حال حاضر بیشتر در موتر رادیو میشنوم و در مواردی مهم از طریق خبرها اطلاع حاصل میکنم.» او، میافزاید که برنامههای خبری رادیو برایش نوستالژی روزهای جوانی است و سالها میشود که معلومات مورد نیازش را از همین راه به دست میآورد.
عبدالحمید بیشتر شنوندهی برنامههای صبحگاهی رادیوها به ویژه رادیو سلاموطندار است. او، میگوید که شنیدن رادیو به بخشی جداییناپذیر از زندگی روزمرهاش تبدیل شده است. او تنها یک شنوندهی خاموش نیست؛ در برنامهها تماس میگیرد، دیدگاههایش را شریک میکند و هر گاه مشکلی داشته باشد که بخواهد آن را به مسئولان برساند، از رادیو به عنوان پل ارتباطی استفاده میکند. او، میافزاید: «همین اکنون شنوندهی برنامهی پایواز رادیو سلاموطندار استم. بیشتر معلوماتم را در مورد خبرها از طریق این برنامه به دست میآورم و برخی مشکلات در بخش صحت شفاخانههای کشور را نیز در همین برنامه شریک میکنم.»
در کنار عبدالحمید، شماری از نوجوانان و جوانان، نیز با وجود دسترسی گسترده به رسانههای نوین، رادیو را همچنان به عنوان ابزار آگاهیبخش انتخاب میکنند.
صفیالله سروری ۱۸ساله از هرات که از نُه سال به این سو شنوندهی رادیو است، میگوید که این رسانه برای او منبع آموزشی، تفریح و معلوماتی در حوزههای روانشناسی و اجتماعی بوده است. «رادیو یک رسانهی بیضرر است و جنبههای منفیای ندارد که بر فرد تأثیر منفی بگذارد. در خانه، موتر و هر جا میتوانیم بشنویم. بیشتر جوانان در حال حاضر مصروف صفحات اجتماعی اند که میتواند تأثیر منفی داشته باشد.»
فدامحمد ۲۵ساله، باشندهی کابل، نیز افزون بر رسانههای نوین، رادیو را راهی برای آموختن شیوهی درست زندگی و افزایش آگاهی میداند. این شنوندهی رادیو میافزاید: «بیشتر شنونده برنامههای صبحگاهی، به ویژه برنامه جان جور استم. از این برنامه آگاهیهای مهم صحی به دست میآوریم و بسیاری از موضوعات را از همین طریق یاد گرفتهایم. رادیو واقعاً دنیا را برای آدم روشن میکند.»
چالشهای پشت صحنهی صدا
در حالی که برای صدها هزار شهروند، روز جهانی رادیو یادآور خاطرهها و تجربههای شخصی است، این روز برای شماری از کارمندان رسانهای معنای دیگری دارد؛ روزی که یادآور محدودیت دسترسی به اطلاعات، وضعیت ناپایدار اقتصادی و ناامنی شغلی است.
ریحانه کریمی (نام مستعار)، کارمند یکی از رادیوها در کابل، میگوید که از ۱۰ ماه به این سو به دلیل وضعیت بد اقتصادی رسانهای که در آن کار میکند، نتوانسته تنخواهش را دریافت کند. «دسترسی به اطلاعات آن گونه که باید داشته باشیم، نداریم. در مورد دستمزد باید بگویم که معاش نداریم و فقط کرایهی رفتوآمد برای ما پرداخت میشود. این وضعیت باعث دلسردی مه شده است.»
مریم همدرد (نام مستعار) که پنج سال است در یکی از رادیوهای محلی بلخ کار میکند نیز، روایت مشابهی دارد. میگوید که با امتیازی که از کارش به دست میآورد، نمیتواند نیازهای اساسی خانوادهاش را تأمین کند. او، میافزاید: «دسترسی به اطلاعات نسبت به سابق کمتر شده، اما بد هم نیست. احساس ترس ازدستدادن شغل همیشه میان خبرنگاران وجود داشته است. نهادهای حامی رسانهها باید برای بهبود وضعیت مالی خبرنگاران اقدام کنند»
در همین حال، توریالی تابش، مدیرمسئول رادیو غزنویان در غزنی، نبود درآمد و مشکلات اقتصادی را از عمدهترین عوامل توقف فعالیت شمار زیادی از رادیوهای محلی در افغانستان میداند. تابش میافزاید: «منابع مالی، چالشهای اقتصادی و محدودیت در تولید محتوای برنامهها از مشکلات جدی رسانهی ماست. در حال حاضر تعداد اندکی از کارمندان زن به شکل غیرحضوری همکاری دارند و عملاً هیچ خانمی به شکل حضوری در رسانه ما کار نمیکند.»
با این همه، کارشناسان حوزهی رسانه بر اهمیت رسانههای شنیداری در روند اطلاعرسانی تأکید میکنند و نسبت به پیامدهای توقف فعالیت رادیوهای محلی هشدار میدهند. ابراهیم محمدی، کارشناس رسانه، میگوید: «رادیو در افغانستان نقش مهمی در اطلاعرسانی دارد. مشکلات برق سبب میشود که بسیاری از مردم از طریق مبایلهای شان رادیو بشنوند و آگاهی خود را افزایش دهند. چالشهای اقتصادی چهار سال گذشته باعث بستهشدن برخی رادیوها شده که این امر میتواند بر سطح آگاهی مخاطبان تأثیر منفی بگذارد.»
خواستیم در این گزارش دیدگاه وزارت اطلاعاتوفرهنگ امارت اسلامی را نیز داشته باشیم؛ اما موفق نشدیم. با وجود همهی این چالشها، رادیو در افغانستان همچنان رسانهای زنده و اثرگذار است؛ رسانهای که برای بسیاری یادآور خاطره، برای شماری ابزار آموزش و برای گروهی دیگر، سنگر اطلاعرسانی در شرایط دشوار اقتصادی است. روز جهانی رادیو، فرصتی است برای پاسداشت این صدا؛ صدایی که هنوز در میان امواج، با مردم مانده است.
