بر بنیاد یافتههای گزارش سلاموطندار، ۱۸ تن از ۲۵ زن گفتوگوشده محدودیت دیجیتالی را از سوی اعضای خانواده تجربه کرده اند. هشت تن از سوی شوهران شان، هشت تن از سوی پدر و برادر، یک تن از سوی مادر و یک تن دیگر از سوی نامزد شان برای فعالیت در فضای مجازی محدود شده اند. هشت مرد گفتوگوشده نیز با تأیید اعمال این محدودیتها، نبود آگاهی عمومی و نگرانی از حفظ حرمت زنان را دلیل اصلی کنترل فعالیتهای دیجیتالی زنان خانوادهی شان عنوان کرده اند.
در همین حال، تنها هفت زن از میان گفتوگوشوندگان بدون هیچ محدودیتی از شبکههای اجتماعی استفاده میکنند. به باور زنان گفتوگوشده، محدودیتهای وضعشده بیشتر ریشه در ترس و نگرانی مردان خانواده از عواقب فعالیتهای زنان در فضای مجازی دارد. با این هم، این محدودیتها بر وضعیت روانی آنان نیز تأثیر مخرب گذاشته است.
مریم ۲۶ساله، باشندهی کابل که پنج سال از ازدواجش میگذرد، میگوید که به دلیل نارضایتی همسرش در استفاده از شبکههای اجتماعی و پیشگیری از بدگمانی میان اقارب و آشنایان نمیتواند به گونهی آزادانه فعالیت داشته باشد. «حدود هشت سال است که از موبایل استفاده میکنم و در شبکههای اجتماعی مانند فیسبوک و واتسپ فعال هستم. بعد از ازدواج، استفادهی من از موبایل با محدودیت روبهرو شد. این نظارت از زمانی شروع شد که به گفتهی خودش برای حفظ آبرو میان خانوادهها و جلوگیری از سوءظن میان فامیل و مردم نظارت لازم است.»
همین گونه، زهرهی ۲۲ساله از تخار، میگوید که محدودیتهای خانواده در استفاده از شبکههای اجتماعی و کنترل فعالیتهای او در فضای دیجیتال، سبب کاهش اعتمادبهنفسش شده است. «در حسابهای اجتماعیام از نام و عکس مستعار استفاده میکنم؛ چون خانوادهام به خصوص برادرم، با حضور دختران در شبکههای اجتماعی مخالف اند. کنترل دیجیتالی از زمانی شروع شد که وارد دانشگاه شدم. خانوادهام فکر میکنند که استفاده از شبکههای اجتماعی ممکن است سبب بدنامی یا ایجاد رابطههای نادرست شود. در نتیجهی این کنترلها، احساس آزادیام کاهش یافته، اعتمادبهنفسم پایین آمده و رابطهام با خانوادهام سردتر شده است.»
این زنان، میافزایند که این محدودیتها شامل کنترل رمزهای موبایل و حسابهای کاربری، بررسی پیامها و تماسها و پیشگیری از انتشار محتوا در شبکههای اجتماعی توسط مردان خانواده است. لیلای ۲۶ساله از کندهار که شش سال از ازدواجش میگذرد، میگوید که به دلیل رضایتنداشتن شوهرش، فعالیتهایش در شبکههای اجتماعی محدود شده و بدون اجازهی او نمیتواند در فضای دیجیتال حضور داشته باشد. «من در اپلیکیشنهایی مثل واتسپ، فیسبوک و اینستاگرام فعالیت داشتمغ اما شوهرم بعد از ازدواج همه چیز را محدود کرد. رمز موبایلم را گرفت، پیامها و تماسهایم را بررسی میکرد و گفت حق ندارم هیچ پُستی یا استوری بدون گفتن برایش منتشر کنم.»
همین گونه، رخسار ۳۲ساله از میدانوردک، میگوید که محدودیت در دسترسی به فضای دیجیتال و شبکههای اجتماعی سبب شده است گاهی احساس تنهایی و اضطراب کند و بر آرامش و روان او تأثیر منفی بگذارد. «در خانوادهی ما هم این محدودیتها از قبل وجود داشت. پدرم اجازه نمیداد در شبکههای اجتماعی حضور داشته باشم و تنها واتسپ اجازه داریم. میگفت فعالیت در این اپها برای یک دختر نادرست است. به همین دلیل، حسابهایم را بست و استفاده از تلفن همراه را کامل تحت کنترل خود در آورده است که این موضوع بسیار وقتها ناراحتم میکند.»
زنان گفتوگوشده در این گزارش، میگویند که در صورت نقض محدودیتهای وضعشده بر فعالیتهای مجازی شان، با تهدیدها و فشارهای جدی روبهرو میشوند. آنان، تأکید میکنند که این تهدیدها سبب افزایش ترس، کاهش آزادی عمل و تأثیر منفی بر وضعیت روان شان شده است. زیبای ۳۷ساله از هرات که ۱۰ سال از ازدواجش میگذرد، میگوید که در صورت نپذیرفتن محدودیتهای وضعشده توسط همسرش، با تهدید به طلاق یا حتا بازداشت تلفن همراه خود نیز روبهرو میشود.
او، میافزاید: «در شبکههای اجتماعی از نام مستعار استفاده میکنم؛ زیرا شوهرم به شدت حساس و شکاک است، اجازه ندارم چیزی در شبکههای اجتماعی نشر کنم و چند بار تهدید شدم که اگر مخالفت کنم، مرا طلاق میدهد یا موبایلم را میشکند. این وضعیت باعث ترس و کاهش اعتمادبهنفسم شده؛ حس بیارزشی برایم میدهد.»
فرشتهی ۱۷ساله از پروان که سه سال است در فضای مجازی فعال است، میگوید که کنترل خانواده بر صفحات دیجیتالی او نه تنها بر روانش تأثیر منفی گذاشته، بل روابط اجتماعی و توانایی برقراری ارتباط با دیگران را نیز محدود کرده است. «در حسابهایم از نام و عکس مستعار استفاده میکنم؛ چون خانوادهام به شدت مخالف اند. تهدید شدم که اگر ادامه بدهم، موبایلم شکسته میشود. این وضعیت باعث ترس، فشار روحی و قطع ارتباطم با دوستانم شده است.»
در این گزارش با هفت زنی که هیچ محدودیتی در فعالیتهای شبکههای اجتماعی ندارند، نیز گفتوگو شده است. آنان، میگویند که دسترسی سریع به اطلاعات سبب شده است آگاهی شان افزایش یابد و از نظر روانی احساس آرامش و رضایت بیشتری داشته باشند.
مژدهی ۳۳ساله از کابل، دانشآموختهی رشتهی استوماتولوژی دانشگاه کابل، میگوید: «از زمان جوانی موبایل داشتم و حالا هم در فیسبوک و واتسپ فعال هستم. نام و عکس واقعی دارم. این که بدون محدودیت از شبکههای اجتماعی استفاده میکنم، سبب شده سریعتر به اطلاعات دسترسی داشته باشم، آگاهیام بالا برود و نگاه گستردهتری نسبت به زندگی و حقوق خودم پیدا کنم؛ همین روند به رشد فردیام کمک کرده و از نظر روانی هم احساس آرامش و اعتمادبهنفس بیشتری دارم.»
هشت مرد گفتوگوشده در این گزارش، با اشاره به نگرانی از فروپاشی خانواده، بیاعتمادی به کاربران شبکههای اجتماعی و ناآگاهی نسبت به آسیبهای این فضا را، از مهمترین دلیلهای مخالفت خود با فعالیت زنان خانوادهی شان در فضای دیجیتال عنوان کرده اند.
جنیدالله، باشندهی کندز، میگوید: «ما اجازهی فعالیت در شبکههای اجتماعی را نمیدهیم از قبیل خواهر و مادر و خانم خود؛ چون شبکههای اجتماعی معلوم است. در این شرایط هیچ امنیت نیست و هر کس به هر نام استفاده میکند. ما شاهد هستیم بیشتر خانوادهها و خواهرهای ما باعث آبروریزی در شبکههای اجتماعی شده اند. بنابراین، آدم باید جلوگیری کند پیش از این که آبروی یک انسان از دست برود.»
همین گونه، فریداحمد ۳۹ساله از پروان، میگوید که به دلیل آگاهینداشتن استفادهی درست از شبکههای اجتماعی و فروپاشی نظام خانواده، دوست ندارد زنان در دنیای دیجیتال فعال باشند. «شبکههای اجتماعی، استفادهی صحیح نمیشود و استفادهی نادرست آن سبب میشود در خانههای شان مشکل خلق کند مانند روابط نامشروع، سایر موارد سرچشمه بگیرد. شما میدانید شبکههای مخابراتی همچون فیسبوک، اینستاگرام، همهی شان درست نیست. واقعی باشد و یا چیز خوب نشر کند، بعضیهای شان ویدیوهای غیراخلاقی نشر میکنند که دیدن شان به خانوادهها و طبقهی خانمها چالشبرانگیز است.»
با این حال، شماری از آگاهان حقوقی، با تأکید بر حقوق دیجیتالی در افغانستان، میگویند که محدودیتها و نقض حقوق دیجیتالی به ویژه حق دسترسی به اطلاعات و فعالیت در شبکههای اجتماعی، یکی از خلاهای مهم موجود است و در قانون کنونی افغانستان هیچ اشارهی مشخص و قطعی به این موضوع نشده است.
پرویز خلیلی، آگاه مسائل حقوقی، میگوید: «در گذشته در قانونهای مختلف به شکل ضمنی اشاره صورت گرفته و حمایتهای غیرمستقیم در این امر صورت گرفته، همانند این که آزادی بیان، حق داشتن اطلاعات به رسمیت شناخته شده و برای مرد و زن است و تفکیک نشده و شهروند افغانستان گفته شده است و هر مرد و زن حق استفاده از اینترنت، دنیای مجازی، حق داشتن اطلاعات و معلومات جز حقوق مردم افغانستان در قوانین گذشته تثبیت شده است و زمان مردهای خانواده خود از مزایای اینترنت استفاده میکند و زنان خانواده را از استفادهی درست، مشروع، معقول و مؤثر منع میکنند، این خودش نقض عدالت است.»
شماری از روانشناسان، نیز باورمند اند که کنترل و محدودیت اعمالشده از سوی دیگران میتواند تأثیر قابل توجهی بر روان و هویت افراد داشته باشد و در طولانیمدت منجر به وابستگی هویتی، کاهش اعتمادبهنفس و بروز افسردگی متوسط در آنان شود.
محمدالله بلوچ، روانشناس، در بارهی تأثیر کنترل و بیاعتمادی بر روان افراد میگوید: «در بسیاری از افراد که کنترلهای بیرونی که حاکم است، این میتواند باعث بسیار مشکلات برای فرد شود؛ در نخست حس ناامیدی در فرد تبارز کرده به دلیل فرد فکر میکند استقلال فکری ندارد و فرد دچار افسردگی متوسط میشود؛ برای این که فکر میکند نزد فامیل بیاعتماد است و این میتواند برای هویتیابی دچار اختلال شود. افرادی که نمیتوانند استقلال فردی داشته باشند و شدیداً وسواسگونه توسط دیگران کنترل میشوند، هویت وابسته به دیگران میدانند.»
از سوی دیگر، شماری از جامعهشناسان، بر تأثیر محدودیت و کنترل زنان در فضای دیجیتال تأکید میکنند و باورمند اند که چنین محدودیتهایی میتواند هویت فردی، اعتمادبهنفس و نقش اجتماعی زنان را تضعیف کند. آنان، همچنان بر ضرورت آموزش و آگاهیدهی دقیق بر زنان در بارهی نحوهی صحیح استفاده از صفحات دیجیتالی تأکید دارند و هشدار میدهند که نبود این آموزش میتواند پیامدهای بلندمدت منفی برای حضور فعال و مؤثر زنان در جامعه داشته باشد. راشد صدیقی، جامعهشناس، میگوید: «بهتر است این که ما قبل از استفاده، آگاهی بدهیم و کسانی که استفاده میکنند، در همهی موارد اینها را بفهمانیم که چه کنند و چه نکنند و همچنان کنترل این مسئله میتواند جایگاه اجتماعی یک فرد را زیر تأثیر و زیر سوال قرار دهد.»
تهمینه منگل، فعال حقوق زن، نگرشهای سنتی و هنجارهای اجتماعی را دلیلی برای استفادهنکردن مستقل زنان از ابزارهای دیجیتال و حضور آنان در فضای آنلاین میداند و میگوید که این عاملها منجر به محدودیتها، قضاوتهای منفی و احساس ناامنی زنان میشود. «بسیاری از مردان خانواده، استفادهی مستقل تلفن که زنان دارند را به خود تهدید میدانند و ناهنجاریهای سختگیرانه که در افغانستان وجود دارد، حضور زنان در فضای دیجیتالی با قضاوتهای بدنام همراه است. یک زن که به نامهای خود در صفحههای دیجیتالی حساب داشته باشد، در فضای اجتماعی همچنان تهدید میبیند و ترس از سوءاستفاده است.»
مسئولان در وزارت امربهمعروف و نهیازمنکر امارت اسلامی، از حمایت زنان در استفاده از شبکههای اجتماعی با درنظرداشت ارزشهای اسلامی خبر میدهند. سیفالاسلام خیبر، سخنگوی وزارت امربهمعروف و نهیازمنکر امارت اسلامی، به سلاموطندار میگوید: «حضور زنان در فضای دیجیتال است که دو بخش دارد؛ قانونی و شخصی. از بعد قانونی استفاده از رسانههای اجتماعی برای مرد و زن یک طرح شرعی دارد، وزارت امر بالمعروف که در آن بیحجابی و فعالیت غیرمشروع که به ضد اسلام یا ارزشهای اسلامی یا هم برضد قوانین نافذهی نظام باشد، در این مجال به کسی اجازهی فعالیت نیست؛ ولی بدون این فعالیتها اگر کسی در فضای مجازی کسبوکار میکند، آموزشهای اسلامی را حاصل میکند، از سوی این وزارت کدام مانع وجود ندارد.»
خواستیم اقدامهای وزارتهای مخابرات و تکنالوژی معلوماتی و اطلاعاتوفرهنگ امارت اسلامی در مدیریت شبکههای اجتماعی را به دست آوریم؛ اما با وجود تلاشهای مکرر موفق نشدیم. بر بنیاد یافتههای بخش زنان سازمان ملل متحد که در ۹ دسمبر ۲۰۲۵ پخش شد، خشونت آنلاین در برابر زنان به بحرانی جهانی تبدیل شده که پیامدهای آن از فضای مجازی به دنیای واقعی سرایت میکند. این گزارش که بر پایهی نظرسنجی با مشارکت زنان از ۱۱۹ کشور تهیه شده است، نشان میدهد که روزنامهنگاران زن، فعالان حقوق بشر و کنشگران اجتماعی زن به طور گسترده هدف تهدید، آزار، تخریب شخصیت و انتشار اطلاعات نادرست قرار میگیرند؛ حملههایی که به هدف ساکتکردن آنها و حذف شان از فضای عمومی انجام میشود.
