شناسنامه، سندی است که وجود قانونی افراد را در یک کشور اثبات میکند؛ اما در افغانستان شماری از زنان از این سند و در نتیجه از هویت رسمی شان محروم اند. گفتوگوهای سلاموطندار با ۲۰ زنی که شناسنامه ندارند، نشان میدهد که این زنان نمیتوانند درس بخوانند، کار کنند، سیمکارت بگیرند یا حتا کمکهای انساندوستانه دریافت کنند.
گفتوگوها با این زنان، همچنان نشان میدهد بیتوجهی خانوادههایی که دختران را نیازمند شناسنامه نمیدانند و تبعیض جنسیتی عمیق در خانوادهها، از عاملهای محرومیت این زنان از داشتن هویت رسمی شده است. این ۲۰ زن میان ۱۷ تا ۴۰ سال دارند.
پنج تن این زنان، گفته که هنگام مراجعه به نهادهای امدادرسان برای دریافت کمک، به دلیل نداشتن شناسنامه از کمکها محروم شده اند. پنج تن از اشتراک در صنفهای آموزشی، پنج تن از فرصتهای کاری و سه تن دیگر از گرفتن سیمکارت، محروم مانده اند.
حفیظهی ۳۴ساله از هرات، سه دهه است که زندگی میکند؛ اما به طور رسمی وجود ندارد. پدرش باور دارد دختران نیازی به شناسنامه ندارند. با این که او بارها تلاش کرده شناسنامه بگیرد؛ اما موفق نشده است. «پدرم به خاطر گرفتن تذکره/شناسنامه رضایت نداشت و برای ما تذکره نگرفت. خواهرها و خانم برادرهایم خیلی علاقه دارند که تذکره بگیرند؛ اما شرایط خیلی سخت است و گرفته نمیتوانند.»
سمیرای ۲۲ساله از بدخشان، یکی دیگر از دخترانی است که تا کنون به گونهی رسمی وجود ندارد. او، میگوید که خانوادهاش هیچ گاه به او شناسنامه نگرفته؛ موضوعی که زندگیاش را با چالشهای جدی روبهرو کرده است. «به خانواده گفتم به من تذکره بگیرید؛ اما گفتند تو یک دختر استی و برایت نیاز نیست که تذکره داشته باشی. از همین خاطر با مشکلات زیاد مواجه استم.»
حافظهی ۳۳ساله از کابل، از زنانی است که به دلیل نداشتن سندی که وجود او را به اثبات برساند، از دریافت کمکهای نهادهای امدادرسان محروم مانده است. «نداشتن تذکره مشکلات زیاد را به ما ایجاد کرده است. چند بار به خاطر کمکها مراجعه کردم؛ اما به خاطر نداشتن تذکره، موفق به دریافت کمکها نشدم.»
صدیقهی ۴۰ساله از کابل نیز که به دلیل نداشتن هویت رسمی، از دریافت کمکهای انساندوستانه از سوی نهادها محروم مانده است، میگوید: «تذکره نداشتم و چندین بار کمکها آمد و وقتی به وکیل گذر مراجعه کردم، گفت بدون تذکره نمیشود و بسیار جگرخون شدم.»
سمای ۲۵ساله از کابل، یکی دیگر از زنانی است که به دلیل نداشتن شناسنامه، نتوانسته سیمکارت به نام خود بگیرد. «تذکره نداشتم و وقتی رفتم سیمکارت بگیرم، گفتند بدون تذکرهی الکترونیکی نمیتوانی سیمکارت بگیری؛ واقعاً جگرخون شدم.»
حسینای ۳۷ساله از هرات، یکی دیگر از زنانی است که به دلیل نداشتن شناسنامه، از ادامهی آموزش باز مانده است. او، میگوید که پس از صنف سوم نتوانست مکتب را ادامه دهد. «درس نخواندم؛ چون به من تذکره نگرفتند و بعد از صنف سوم نتوانستم به درس ادامه بدهم و چند وقت پیش در قریهی ما کورسهای سوادآموزی، خیاطی و پروسهی میوه آمد و نتوانستم اشتراک کنم.»
تجلای ۲۷ساله از لوگر، از زنانی است که به دلیل نداشتن شناسنامه، فرصتهای کاری متعددی را از دست داده است. او، میگوید: «چندین بار برای گرفتن وظیفه اقدام کردم؛ اما چون تذکره نداشتم، پذیرفته نشدم و بیکار ماندم.»
حلیمهی ۲۹ساله از پروان، به دلیل نداشتن شناسنامهی برقی، از اشتراک در آزمون رقابتی باز مانده است. «چندین بار مراجعه کردم و وقتی تذکره گرفتم، نام خودم و پدرکلانم مشکل داشته و هزینهاش هم گزاف بود و دوباره به دلیل وضعیت بد اقتصادی نتوانستم مراجعه کنم و در امتحانات رقابتی اشتراک کرده نتوانستم.»
فعالان حقوق زن، نداشتن شناسنامه را به معنای نداشتن هویت ملی و بشری و کمارزششمردن افراد میدانند. آنها، از ادارهی ثبت احوال نفوس میخواهند که با همکاری مسجدها در مناطق دورافتاده اطلاعرسانی کند. ثبت احوال نفوس، باید در اولویت اصلی دولت و نهادهای مربوط باشد تا هر فرد به حقوق انسانی و قانونی خود دسترسی داشته باشد.
هما رجبی، فعال حقوق زن، میگوید: «موضوع نداشتن شناسنامه برای زنان چالش بزرگی است که باعث ازدسترفتن کرامت انسانی و حقوق بنیادین آنان میشود. شناسنامه هویت یک انسان است و نداشتن آن یعنی نبود حقوق ملی، بشری و اجتماعی. زنانی که شناسنامه ندارند، در دسترسی به خدمات بهداشتی، سفر، آموزش و حق رأی، با مشکلات جدی روبهرو اند.»
آگاهان حقوق بشر، نداشتن هویت رسمی زنان را ناشی از نگرش سنتی در جامعه میدانند که زنان را از حقوق قانونی و انسانی شان محروم کرده و یکی از اصلیترین مانعهای دسترسی زنان به خدمات و فرصتها شده است. آنان، تأکید میکنند که بسیاری از مردان خانواده، زنان را از دریافت شناسنامه محروم کرده اند و گرفتن آن را برای زنان ننگ میشمارند و مانع آن میشوند.
سمیعالله عزیز، یکی از مدافعان حقوق بشر، میگوید: «زنان بدون شناسنامه از حق آموزش، درمان، کار، سفر، ازدواج و حتا از حق این که هویت شان را به اثبات برسانند، محروم میشوند و چنین زنان را نه دولت میشناسد و نه هم قانون از آنها حمایت میکند.»
با این حال، مسئولان در ادارهی ملی احصائیه و معلومات، میگویند که آنان هیچ تفاوت و تبعیضی برای صدور شناسنامه به عموم شهروندان کشور ندارند. به گفتهی مسئولان در این اداره، اکنون ۸۱ مرکز فعال در سراسر کشور برای توزیع شناسنامه وجود دارد و یک مرکز نیز بیرون از کشور در امارات متحدهی عربی (دوبی)، به این منظور فعالیت میکند.
محمدحلیم رافع، سخنگوی ادارهی ملی احصائیه و معلومات، میگوید: «بر بنیاد آمار تازه، افغانستان حدود ۱۷ میلیون واجد شرایط برای دریافت شناسنامهی الکترونیکی دارد. از این میان، ۱۰.۶ میلیون تن مردان و ۶.۴ میلیون تن زنان هستند. این خدمات در ۳۴ ولایت کشور از طریق مرکزهای فعال ادامه دارد.»
بر بنیاد یافتههای سلاموطندار، زنان و دختران در محیط خانواده در بخشهای مختلف با تبعیض روبهرو اند؛ موضوعی که همیشه آنان را با چالش روبهرو کرده است.
