دهها جوان اهل افغانستان که با خانوادههای شان در پاکستان زندگی میکنند، میگویند که با افزایش بازداشتها و اخراج اجباری مهاجران افغان از سوی پلیس پاکستان، زندگی روزمرهی آنان با چالشهای جدی روبهرو شده است. سلاموطندار در گفتوگو با ۱۰ جوان مهاجر افغانستان در پاکستان و ۱۰ جوانی که به تازگی از این کشور اخراج شده اند، دریافته است که ترس از بازداشت، تمدیدنشدن ویزا و محدودیت دسترسی به خدمات اساسی، از مهمترین مشکلات آنان در پاکستان و در صورت برگشت به افغانستان نیز بیکاری از دیگر مشکلات آنان است.
جوانان مهاجر افغان در پاکستان که در این گزارش گفتوگو کرده اند، همه در کشورهای اروپایی و امریکایی پروندههای مهاجرتی دارند که منتظر انتقال هستند. با این حال، آنان میگویند که پس از توقف روند تمدید ویزا برای شهروندان افغانستان در پاکستان، همواره در ترس از بازداشت و اخراج روبهرو اند. به گفتهی آنان، پس از افزایش تنشها میان حکومتهای دو کشور شرایط به آنان بسیار تنگ شده و حتا دسترسی آنان را به امکانات نخستین زندگی با چالش روبهرو کرده است.
آرش ۳۳ساله و عالیهی ۲۷ساله، دو جوانی که از دو سال به این سو با خانوادههای شان در پاکستان زندگی میکنند و کار پروندههای مهاجرتی شان در برخی از سفارتخانهها در پاکستان جریان دارد، میگویند که زندگی برای مهاجران در این کشور با گذشت هر روز سختتر میشود.
آرش، میگوید: «هر روز دهها شهروند افغانستان به طریقههای مختلف از پاکستان اخراج میشوند. کوشش میکنیم به نحوی خود را از چشم پلیس پاکستان پنهان کنیم، کمتر از خانه بیرون شویم، در جاهایی که تردد پلیس پاکستان کمتر است، خانه بگیریم. بیکاری، نبود امکانات و فرصتها، از جمله چالشهایی است که روبهرو شدهایم.»
عالیه، نیز میگوید: «ما که تنها به خاطر پروندههای مهاجرتی ما پاکستان آمدهایم، هیچ ضرر ما به این مردم نرسیده است؛ اما هر روز با فشار اخراج روبهرو هستیم؛ حتا نمیتوانیم به خاطر اندکترین ضروریات ما بیرون از خانه برویم؛ حتا پیش داکتر/پزشک رفته نمیتوانیم. ترس از اخراج، هر لحظه دل و درونم را آزار میدهد.»
افزون بر ترس از بازداشت و اخراج اجباری به افغانستان، این مهاجران در ماههای پسین با فشارهای شدید اقتصادی، تمدیدنشدن ویزا، بیسرپناهی و دسترسی محدود به خدمات صحی روبهرو شده اند. علیزا که از سه سال به این سو با خانوادهاش در پاکستان زندگی میکند، میگوید: «با مشکلات زیادی روبهرو هستم از جمله نبود ویزا و مشکلات مالی همچنان در پهلوی این است که کار نیست، در پاکستان همه بیکار هستند تمام افغانهایی که در پاکستان زندگی میکنند. همچنان، ندادن خانه به تمام افغانها که به تمام مالکهای پاکستانی دولت پاکستان گفته که برای هیچ افغان خانه ندهید.»
جوانان مهاجر در پاکستان، میگویند که شرایط حاکم بر مهاجران اهل افغانستان در پاکستان سبب شده است آنان به ناخوشیهای شدید روانی روبهرو شوند. جمیلهی ۲۶ساله، یکی دیگر از این مهاجران که از سه سال به این سو با خانوادهاش در پاکستان زندگی میکند، میگوید: «از ترس اخراجشدن حتا خوابم نمیبرد، وضعیت اقتصادی، بیکاری، هر چیز هر ترسی در وجودم است. برای ما هشدار دادند که خود تان را مخفی کردید. اگر نه کاری از ما بر نمیآید، وضعیت برای کسانی که پناهنده استند، بسیار زیاد سخت است.»
حکومت پاکستان از ۲۰۲۳ میلادی روند اخراج مهاجران اهل افغانستان را آغاز کرد و در ۲۰۲۵ این روند به گونهی گسترده تشدید یافت. بر بنیاد آمار سازمان ملل متحد، تنها در ۲۰۲۵ بیش از ۸۷۰ هزار مهاجر افغانستان دارای کارت شهروندی و بدون مدرک، به افغانستان بازگشت داده شده اند و این روند با افزایش تنشها میان امارت اسلامی و حکومت پاکستان شدت گرفته است. رسانههای پاکستانی، نیز گزارش داده اند که تنها در یکشنبهی هفتهی گذشته، صدها افغان در ایالت خیبرپشتونخواه بازداشت و به افغانستان فرستاده شدند.
نویدالله ۲۸ساله، یکی از مهاجران افغان در پاکستان، از تشدید فشارها بر مهاجران میگوید: «وضعیت بسیار وخیم شده و جدی است در همین دو-سه روز؛ اصلاً در همین چند روز گذشته بیحد فشار زیاد است. در کل، در تمام نقاط به گونهی بسیار جدی عملیات آغاز شده است و در هر جایی که افغانها را ببینند، دستگیر میکنند.»
در این گزارش با ۱۰ جوانی که به تازگی از پاکستان به افغانستان بازگشته اند، نیز گفتوگو شده است. آنان، میگویند که در جریان اخراج با رفتارهای نادرست پلیس پاکستان روبهرو و بدون هیچ گونه امکاناتی به کشور بازگردانده شده اند و اکنون پس از بازگشت به کشور با فشارهای شدید اقتصادی، کمبود امکانات نخستین زندگی، نبود سرپناه، ناداری و بیکاری دستوپنجه نرم میکنند.
سیفالرحمان ۳۴ساله از پنجشیر که به تازگی با خانوادهاش به گونهی اجبار از پاکستان اخراج شده است، میگوید: «نیروهای امنیتی پاکستان با ما برخورد بسیار زیاد بد داشتند؛ ما را توهین کردند؛ تحقیر کردند، حتا به ما اجازه ندادند که تشک و کمپل ما را بگیریم با خود بیاوریم؛ ساعت دو یا سه شب بود که ما را از خانه اخراج کردند. کمکهای خیلی اندک میکنند، جای نداریم که زندگی کنیم؛ کاروبار هم نیست.»
عتیقالله ۳۵ساله از لوگر، نیز که به تازگی با خانوادهاش به گونهی اجبار از پاکستان اخراج شده است، میگوید: «تازه از پاکستان برگشتهام. با ما مهاجرین زیاد دیگری نیز به افغانستان اخراج شده اند. این جا حکومت با ما کمک کرد؛ اما این کمکها برای ما بسنده نیست، ما به کمکهای دایمی ضرورت داریم. به ما خانه داده شود، زمینههای کاری برای ما برابر شود.»
جوانان بازگشته از پاکستان، هرچند از دریافت کمکهایی از سوی امارت اسلامی خبر میدهند؛ اما این کمکها را ناکافی میدانند و خواستار توجه جدی و اقدامهای فوری نهادهای جهانی و سازمانهای بینالمللی برای حل مشکلات شان اند.
نوریهی ۲۸ساله از بدخشان که سه ماه پیش با خانوادهاش از پاکستان اخراج شده است، میگوید: «به هیچی دسترسی نداریم، نه به خدمات صحی دسترسی داریم و نه زندگی ما خوب است. وضعیت اقتصادی ما هم خراب است؛ وضعیت روحی ما هم خراب است. خواست ما از حکومت این است که به مهاجرین برسند و مهاجرین را بپذیرند.»
شماری از آگاهان حوزهی مهاجرت، میگویند که حکومت میتواند با رویدستگرفتن راهکارهای مناسب از تشدید این معضل پیشگیری کند. عبدالحمید جلیلی، آگاه حوزهی مهاجرت، در این باره میگوید: «هر زمانی که تنش میان افغانستان و پاکستان زیاد شده، مهاجرین هدف قرار گرفته اند. به خاطر فشار روی حکومت افغانستان و امتیازگیری در مذاکرات، مسئولیت نهادهای بینالمللی در این میان زیاد است. اداراتی که مسئولیت مهاجران و حقوق بشر را دارند، در مقطع باید با حکومت پاکستان صحبت کنند و کوشش کنند سهولتها را برای مهاجرین ایجاد کنند.»
عبدالباسط انصاری، دیگر آگاه حوزهی مهاجرت، میگوید: «در نخست باید دولت جلو مهاجرتهای غیرقانونی را بگیرد؛ سطح آگاهی مردم را بلند ببرد و ایجاد فرصتهای شغلی برای مردم ما است. اگر به شکل جدیتر زمینهی کار و اشتغال داخل کشور فراهم شود و نهادهای بینالمللی در همکاری با نهادهای مسئول گامهای مؤثر بردارند.»
مسئولان در کمیساریای عالی ملل متحد در امور پناهندگان مستقر در افغانستان و پاکستان، به سلاموطندار میگویند که در دو ماه اول ۲۰۲۶، بیش از ۵۹ هزار مهاجر از پاکستان برگشته اند.
قیصرخان افریدی، مسئول مطبوعاتی کمیساریای عالی ملل متحد در امور پناهندگان مستقر در پاکستان، میگوید: «در ۲۰۲۶ تا تاریخ ۲۸ فبروری، حدود ۵۹.۹۵۴ تن بازگشته اند که ۱۳.۲۱۵ تن از آنان دیپورت/اخراج شده اند. با توجه به تنشهای کنونی میان کشورهای همسایه، ما شاهد افزایش بازداشتها و توقیف گستردهی افغانها هستیم. دفتر UNHCR همچنان از دولت پاکستان درخواست میکند که اقداماتی انجام دهد تا افغانهایی که همچنان به حفاظت بینالمللی نیاز دارند، از بازگرداندن اجباری معاف شوند و اجازهی اقامت قانونی به افغانهایی داده شود که نیازهای پزشکی دارند، در حال ادامهی تحصیلات عالی هستند یا در ازدواجهای مختلط قرار دارند.»
فرامرز برزین، مسئول مطبوعاتی کمیساریای عالی ملل متحد در امور پناهندگان مستقر در افغانستان، میگوید: «از جنوری ۲۰۲۶ تا پایان فبروری، بیش از ۲۶۹ هزار تن از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشته اند. دفتر UNHCR در افغانستان در نقاط مرزی، به گونهی موردی کمکهای نقدی ارائه میکند که مقدار آن بر اساس تعداد اعضای خانواده متفاوت است. در چارچوب برنامههای ادغام دوباره در جامعه، این اداره همچنان از عودتکنندگان در زمینهی ساخت سرپناه دایمی، ایجاد کسبوکارهای کوچک و آموزش مهارتهای فنی و حرفهای حمایت میکند.»
با این حال، مسئولان در وزارت امور مهاجرین و عودتکنندگان امارت اسلامی، از اخراج اجباری بیش از ۵۹۰ خانواده پس از درگیریهای نظامی میان دو کشور خبر میدهند و از ارائهی خدمات برای بازگشتکنندگان سخن میزنند. عبدالمطلب حقانی، سخنگوی این وزارت، به سلاموطندار میگوید: «پس از عملیات ردالظلم نیروهای امارت اسلامی بر رژیم نظامی پاکستان، راه تورخم مسدود شد و از راه اسپینبولدک تنها در ۱۱ روز گذشته ۵۹۴ خانواده که تعداد افراد آن ۳۲۹۱ تن میشود، به کشور بازگشته اند و از طرف حکومت ثبت، کمکهای نقدی، خدمات اولیهی صحی ارائه شده و بعداً زمینهی ترانسپورت برای شان مهیا شده و با عزت به مناطق شان برگشتند.»
خواستیم دیدگاه مسئولان در وزارت امور خارجهی امارت اسلامی و اقدامهای دیپلماتیک آنان در بارهی بهبود وضعیت مهاجران افغان در پاکستان و پیشگیری از اخراج گستردهی آنان را داشته باشیم؛ اما با تماسهای پیهم موفق نشدیم.
گفتنی است که بر بنیاد آمارهای ملل متحد، از ۲۰۲۳ تا کنون بیش از پنج میلیون مهاجر افغان از کشورهای همسایه به افغانستان بازگشته اند؛ مسئلهای که به گفتهی شبکهی تحلیلگران افغانستان، افزون بر تشدید بحران انسانی و ناپایداریهای اقتصادی کشور، بحران افزایش قیمت کرایه و خرید خانه را نیز در کشور افزایش داده و شمار زیادی از خانوادههای بیبضاعت را با خطر بیخانمانی و نبود سرپناه روبهرو کرده است.
