پس از تحولات سیاسی در افغانستان، فعالیت در بخش صنعت، تجارت و کسبوکارهای کوچک و متوسط به یکی از مهمترین روزنههای امید برای زنان تبدیل شده است. یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۲۳ زن از هفت ولایت افغانستان، نشان میدهد که این زنان با دریافت وامهای کوچک، تلاش کرده اند روی پای خود بایستند؛ اما تجربهی شش تن آنان نشان میدهد که این وامها، در کنار ایجاد فرصت، فشارهای اقتصادی و روانی نیز به همراه داشته است.
این زنان برای رونق و گسترش کارهای شان، از ۳۰ هزار تا یک میلیون افغانی وام دریافت کرده اند. بر بنیاد یافتهها، پنج تن از بانک «اکسس»، چهار تن از بانکهای قرضههای کوچک، پنج تن از بنیاد آقاخان و نُه تن دیگر از نهادهای مختلف وام گرفته اند.
از میان این ۲۳ زن، ۱۷ تن میگویند که وام به آنان کمک کرده است تا کسبوکار شان را حفظ کنند یا گسترش دهند؛ اما شش تن دیگر به دلیل رکود بازار، فروش کم و نداشتن بازار ثابت، در پرداخت اقساط ماهانه با مشکلات جدی روبهرو شده اند. بر بنیاد اطلاعات گردآوریشده، ۱۰ تن در بخش کارگاههای خیاطی، هفت تن در بخش آشپزی و کلوچهپزی، شش تن در تجارت لبنیات و یک تن در بخش ایجاد کلینیک اقدام به دریافت وام کرده اند.
رویا محمدی ۳۴ساله از کابل و رییس یک کارخانهی تولیدی، میگوید که به دلیل کمبود بودجه، برای خرید ماشینآلات و مواد خام مورد نیاز کارخانهاش، دو سال پیش از بانکی قرضه گرفت و توانست کار خود را به موفقیت برساند و قرضه نیز پرداخت کند. «به خاطر بعضی مشکلات داشتم در شرکت مثلاً ماشینآلات لازم داشتم و پول نداشتم و مواد خام میخواستم. کارت دیزاین، در فابریکهی خود میخواستم انجام بدهم. تصمیم گرفتم قرض بگیرم. از بانک غضنفر قرض گرفتم یکونیم زیاد شده ۵۰۰ هزار افغانی قرض گرفتم و خوشبختانه توانستم مشکلات خود را رفع کنم.»
شازیهی ۳۳ساله در کنر، ۱۰ ماه پیش با گرفتن ۵۰ هزار افغانی وام، یک کارگاه خیاطی خانگی راهاندازی کرد و اکنون ضمن توانایی در پرداخت قرضه، هزینههای خانواده را نیز میتواند تأمین کند. او، میگوید: «وضعیت اقتصادی ما بد بود، شوهرم بیکار بود و هزینههای خانه زیاد بود. به همین دلیل تصمیم گرفتم وام بگیرم. حدود ۱۰ ماه پیش این وام را از یک سازمان مردمنهاد گرفتم، مبلغ آن ۵۰ هزار افغانی بود. کسبوکار خیاطی من گسترش یافته است؛ حالا هر ماه درآمدی دارم و میتوانم هزینههای خانهام را تأمین کنم.»
ریحانه امیری، زن دیگری از جوزجان، به خاطر گسترش کارگاه خیاطیاش دو سال پیش، وام گرفته و اکنون در مرحلهی پرداخت آن قرار دارد، او، میگوید که پس از تغییر نظام و ممنوعشدن سود بر وام، به راحتی میتواند قرضهی خود را پرداخت کند. «دو سال و شش ماه میگذرد و هنوز قرضهی ما ادامه دارد و دو ماهش مانده است. ۲۷۵ هزار افغانی قرضه گرفته بودم و پرداخت فرق دارد. پیش از تحول میدادیم با یک مقدار سود، سود و درصدی شان ۲۵ درصد بود و حالا امارت اسلامی آمده، اصلاً سود نمیگیرد.»
در مقابل، شش تن از این زنان، میگویند که نگرانی اصلی شان فشار بازپرداخت اقساط است. فرزانه کوهستانی، باشندهی کابل، رییس شرکت تولیدی کیک و کلوچهپزی، از نبود تخفیف و فشار بازپرداخت اقساط شکایت دارد. او، میگوید: «از بانک آقاخان ۳۵۰ هزار افغانی قرضه گرفته بودیم، البته آن قرضه، قرضهای بود که گرند نداشت و از بنیاد ضمیر هم کدام گرند چیزی نداشت. متأسفانه ما قرضهای که گرند یک افغانی داشته باشد، تا کنون دریافت نکردهایم.»
از سوی دیگر، بهشتهی ۲۸ساله از فاریاب، میگوید که هرچند قرضه به ادامهی کارش کمک کرده؛ اما پرداخت اقساط ماهانه، تماسهای مکرر بانک و برخوردهای نامناسب برخی کارمندان، فشار روانی زیادی بر او وارد کرده است. او، میافزاید: «چون ماه زود میآید و زمانی کالا را میفروشیم یا فروخته نمیتوانیم، از او خاطر ما به شکل قسطوار به من خیلی مشکل است برای پرداخت آن و همچنان زمانی ما پرداخت میکنیم، بانک برای ما زنگ میزند که شما اگر پول نداشتید، چرا گرفتید. باز آنها هم بعضی الفاظهای غلط استفاده میکنند.»
کارشناسان مسائل اقتصادی، در این باره میگویند که وامهای کوچک میتواند به تقویت اقتصاد خانوادهها به ویژه زنان، کمک کند؛ اما باید مدت بازپرداخت طولانی و فشار مالی کم میتواند فرصت رشد اقتصادی فراهم شود.
ایرج فقیری، کارشناس مسائل اقتصادی، میگوید: «یک راه بهتر در قسمت رشد اقتصادی خانوادهها مخصوصاً خانمها محسوب میشود. در صورتی که بانک این قرضهها را میدهد، مدت زمانش بیشتر باشد، میتواند در قسمت تقویت اقتصادی خانمها مخصوصاً افراد کمدرآمد است، کارهای کوچک دارند یا هم کار را نو شروع کردند، در شرایط کنونی در افغانستان یک فرصت خوب باشد.»
قطبالدین یعقوبی، دیگر کارشناس مسائل اقتصادی، نیز میگوید: «گرفتن وام، وامهای کوچک و وامهای متوسط برای زنان توسط بانکها و توسط منبعهای اقتصادی به دلیل آگاهی کمتر از چرخشهای اقتصادی و وجودیت فرصتها و فورمولهای اقتصادی، دستبانی وامها نه تنها راه حل برای مشکلات نخواهد بود.»
در همین حال، فعالان حقوق زن، میگویند که قرضههای کوچک، در صورت همراهی با آموزش و حمایت، میتواند نقش مهمی در توانمندسازی اقتصادی زنان داشته باشد. حمیرا فرهنگیار، فعال حقوق زن، میگوید: «در شرایط کنونی، به خاطر توانمندسازی اقتصادی زنان، گرفتن قرضههای کوچک یک گزینهی بسیار خوبی است و میتواند زنان متشبث را به پا ایستاده کند؛ چون در شرایط امروزی شما میبینید که زنان اکثراً بیکار هستند و اینها به آموزش بعضی مهارتها رو آوردند یا میتوانند که با سرمایهگذاریهای کوچک اینها، در بازار کار داخل شوند.»
از سوی دیگر، مسئولان در بانک مرکزی افغانستان، میگویند که بر روند قرضهدهی بانکها و مؤسسههای مالی نظارت میکنند و تسهیلات بر بنیاد ابزارهای شرعی و توان بازپرداخت ارائه میشود تا از بدهکاری بیش از حد جلوگیری شود. حسیبالله نوری، سخنگوی بانک مرکزی افغانستان، میگوید که این نهاد با تقویت بانکداری اسلامی، گسترش خدمات مالی دیجیتال و افزایش شمولیت مالی، تلاش دارد دسترسی عادلانه و امن شهروندان به تسهیلات مالی را افزایش دهد. «بانک مرکزی افغانستان برنامه دارد تا با تقویت بانکداری اسلامی توسعهی خدمات مالی دیجیتال، گسترش شمولیت مالی و افزایش آگاهی عامهی دسترسی همهی اقشار جامعه به خدمات مالی امن شفاف و عادلانه را بیشتر کند. هدف این است که شهروندان در سراسر کشور بتوانند با اطمینان کامل از تسهیلات مالی استفاده کنند و نقش فعالتری در رشد اقتصادی و ثبات اقتصادی کشور داشته باشند.»
نجیب امیری، رییس اتحادیهی بانکهای افغانستان، میگوید که در صورت منظمبودن اسناد مالی و وجود ضمانت، بانکها همکاری میکنند و در صورت ناتوانی در پرداخت اقساط، امکان تمدید قرارداد و همکاری با مشتری وجود دارد. «اگر نتواند قسط قرضه را بپردازد زنها، در این صورت بانکها معمولاً سعی میکنند با مشتری همکاری کنند و اگر کسی واقعاً مشکل داشته باشد، امکان تمدید قرارداد باز هم وجود دارد و حتا تخفیف در مفاد هم است تا هدف البته در کل این است که تجارت از بین نرود و مشتری بتواند دوباره روی پای خود ایستاده شود.»
خواستیم دیدگاه بانکهای قرضههای کوچک، غضنفر بانک و بنیاد آقاخان را در بارهی روند قرضهدهی داشته باشیم؛ اما با تلاشهای مکرر تا زمان پخش این گزارش موفق به دریافت پاسخ نشدیم. بر بنیاد گزارشهای بینالمللی، اشتغال زنان در بازار کار افغانستان پس از آگست ۲۰۲۱ به شدت کاهش یافته است. در این شرایط تشبثات کوچک و خانگی به یکی از معدود راههای باقیمانده برای کسب درآمد زنان شده است؛ کسبوکاری که برای شروع نیازمند قرضههای کوچک و متوسط است.
