جهیزیه؛ رسم پرهزینه‌ای که قانون بر دوش زن نگذاشته است

جهیزیه، یکی از سنت‌های ریشه‌دار در فرهنگ افغانستان که هم‌چنان سایه‌ی سنگین بر زندگی دختران و خانواده‌های آنان دارد. به گفته‌ی آنان، هرچند این رسم در ظاهر نشانه‌ی آماد‌گی برای آغاز زندگی مشترک است؛ اما در عمل به چالش مالی و خانوادگی بزرگی برای آنان بدل شده است.

آن‌ها، می‌گویند که تهیه‌ی جهیزیه افزون بر فشار اقتصادی و قرض‌دارشدن، پیامدهای روانی برای آنان به هم‌راه داشته و در برخی موارد به اختلاف‌های خانوادگی نیز دامن زده است. این در حالی است که گفت‌وگوی سلام‌وطندار با ۱۶ زن در کابل نشان می‌دهد که بیش‌تر آنان نمی‌دانند بر بنیاد قانون مدنی افغانستان، تهیه‌ی جهیزیه اختیاری است.

مرسل ۲۸ساله از کابل که در ۲۴سالگی ازدواج کرده است، می‌گوید که در هنگام ازدواج، خانواده‌ی او برای تهیه‌ی جهیزیه ناگزیر شدند مقدار زیادی پول قرض بگیرند. او، می‌افزاید: «پدرم مجبور شد قرض بگیرد؛ چون تویانه‌ی زیاد نگرفته بودیم. پس از عروسی هم خانواده‌ی شوهرم مدام می‌گفت چرا چیزی نیاورده‌ای و مرا آزار می‌دادند. در صورت جدایی برای من جهیزیه را نمی‌دهد و از حق قانونی خود در مورد جهیزیه آگاهی ندارم.»

ناهید هاشمی، دیگر باشنده‌ی کابل که هشت سال از ازدواجش می‌گذرد، می‌گوید که در خانواده‌ی آنان، احترام و جایگاه زن در خانواده‌ی شوهر بر اساس جهیزیه‌ی دختر تعیین می‌شود. به گفته‌ی او، در این ولایت خانواده‌ها حتا در شرایط اقتصادی سخت تلاش می‌کنند برای دختران جهیزیه تهیه کنند تا جایگاه آنان نزد خانواده‌ی شوهر حفظ شود.

ناهید، می‌افزاید: «در پروان رسم است که دختران حتماً با جهیزیه به خانه‌ی شوهر بروند؛ زیرا اگر دختری بدون جهیزیه برود، خانواده‌ی شوهر نگاه منفی پیدا می‌کند. جهیزیه برای دختران هم نشانه‌ی احترام است و هم ابزاری برای مدیریت بهتر زندگی می‌باشد.»

از سویی هم، عزیزه‌ی ۳۳ساله، آموزگار در یک مکتب خصوصی، می‌گوید که در هنگام ازدواج خانواده‌ی شوهرش به جای «شیربها» برایش جهیزیه به ارزش ۱۲۰ هزار افغانی تهیه کردند.

او، می‌افزاید: «با وجود برخی جنجال‌های کوچک، زندگی‌ام ادامه دارد. زمانی که از خانواده‌ی شوهرم جدا شدم، تمام وسایل جهیزیه را با خود بردم و زندگی مستقل خود را آغاز کردم. خانواده‌هایی که قبول می‌کنند که شیربها یا تویانه نمی‌دهیم، شما جهیزیه ندهید؛ وقتی دختر بدون جهیزیه وارد خانه‌ی شوهر می‌شود، طعنه می‌دهد و از هیچ وسایل خانه استفاده نمی‌تواند. حتا از خانواده‌ی خسران شان جدا شده هیچ چیزی نداد؛ می‌گوید هیچ چیز از خانه‌ی پدرت نیاوردی که بدهیم.»

در همین حال، کارشناسان حقوقی، با تأکید بر حق مالکیت جهیزیه می‌گویند که در ازدواج تهیه‌ی جهیزیه از سوی خانواده‌ی دختر اختیاری است.

مدثر ممتاز، حقوق‌دان، می‌گوید: «هر وسیله‌ای که زن به خانه‌ی شوهر ببرد، مال او محسوب می‌شود و در صورت بروز اختلاف، زن می‌تواند دادخواست استرداد جهیزیه بدهد. اگر شوهر یا خانواده‌اش ادعا کنند این وسایل از آنِ خود شان است، باید با سند ثابت کنند؛ در غیر آن، فرض بر این است که اموال مربوط زن بوده است. حتا اگر وسایل از بین رفته باشند، دادگاه می‌تواند شوهر را مکلف کند قیمت روز آن را بپردازد.»

این در حالی است که عبدالاحد عتید، عالم دین، می‌گوید که در اسلام تهیه‌ی لوازم زندگی برعهده‌ی شوهر است، نه زن. «خداوند متعال می‌فرماید که مردان مسئول و سرپرست خانواده اند. آن چه دختر از خانواده‌ی پدر می‌برد، مستحب عرفی است. هر قدر شوهر استفاده کند، به شوهر تعلق قرار نمی‌گیرد، بل که حق مسلم زن است. پیامبر اسلام (ص) برای حضرت فاطمه (رض) جهیزیه‌ای ساده تهیه کرد؛ اما این به معنای ٰ تکلیف شرعی نیست، بل که به عنوان کمک بود. بنابراین، وسایلی که زن از خانه‌ی پدر می‌آورد، حق مسلم او است و شوهر تنها با رضایت زن می‌تواند از آن استفاده کند.»

در سوی دیگر، جامعه‌شناسان، با ابراز نگرانی از تداوم رسم‌ورواج‌هایی که فشار مالی بر زن‌وشوهر وارد می‌کند، می‌گویند که جهیزیه و رسوم وابسته به آن بیش از آن که خوش‌بختی بیاورد، فشار مالی و روحی بر خانواده‌ها تحمیل می‌کند.

ضیا نیک‌زاد، جامعه‌شناس، می‌گوید: «ما در افغانستان رسم و رواج‌های کمرشکن داریم؛ جهیزیه، گله و شیربها زندگی را برای خانواده‌ها سخت می‌کند. خیلی وقت‌ها خانواده‌ها به خاطر رقابت‌های منفی و تجمل‌گرایی به قرض می‌افتند؛ در حالی که این کار آرامش زن و شوهر را از همان آغاز زندگی می‌گیرد.»

شیخ هبت‌الله آخوندزاده، رهبر امارت اسلامی، در یک فرمان رسمی در ۲۹ حوت ۱۴۰۳ گرفتن مهر زیاد، مراسم پرخرج، شیرینی‌خوری و هدیه‌های سنگین به داماد و عروس را ممنوع اعلام کرد. هدف این فرمان، کاهش فشار مالی ازدواج بر خانواده‌ها عنوان شده است.