با این که درد زایمان از نظر پزشکان از شدیدترین دردهای جسمانی است و اغلب با دردهایی چون شکستگی استخوان، سوختگیهای درجه سه یا دردهای عصبی مزمن مقایسه میشود، یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۱۰ زنی که تجربهی زایمان در شفاخانههای رابعهی بلخی و ۱۰۲ بستر لیسهی مریم را داشته اند، نشان میدهد که این زنان افزون بر تحمل دردهای شدید جسمانی ناشی از زایمان، با رفتارهای نامناسب، الفاظ زشت و رکیک، برخوردهای غیرحرفهای و بیتوجهی از سوی کارکنان صحی این شفاخانهها روبهرو شده اند.
سمیرای ۳۸ساله، باشندهی پروان که به تازگی نُهمین زایمانش را در شفاخانه رابعهی بلخی سپری کرده، از بیتوجهی و رفتار نامناسبی که در این مرکز درمانی تجربه کرده است، میگوید که شب هنگام مراجعه به شفاخانه، مسئولان شفاخانه او را نمیپذیرفتند و پس از تأخیر در پذیرش، او دچار خونریزی شد. «همین خونریزی بود که کودکم زیاد ضعیف شده؛ با این که پسرم مریض است، مرا از اطاقش میکشیدند؛ گپهای بدی میزنند که آدم حیران میماند چه بگوید؛ یک رقم همراه ما جنگ میکردند که حیران بمانی.»
فوزیهی ۳۵ساله، باشندهی کابل که تجربهی چهار بار زایمان در شفاخانهی رابعهی بلخی را دارد، میگوید که در این شفاخانه ضمن رویهی نادرست با زنان باردار از سوی کارکنان صحی، با آنها برخورد فیزیکی نیز صورت میگیرد. «با زنانی که اندک جیغ بکشند هم برخورد فیزیکی میکنند؛ توجه نیست؛ حتا اجازه نمیدهند درد مریض پخته شود؛ ترس میخوردم که این جا چه قسم شفاخانه است.»
زنانی که در این گزارش با آنها گفتوگو شده است، میگویند که به دلیل مشکلات اقتصادی، ناگزیر به مراجعه به مراکز درمانی دولتی شده اند؛ اما در جریان زایمان با رفتارهای نامناسبی از سوی کارکنان روبهرو شده اند؛ رفتارهایی که بر سلامت روان شان نیز اثر منفی گذاشته است.
مریم ۳۶ساله، باشندهی کابل که او نیز چهار بار در شفاخانهی ۱۰۲ بستر لیسهی مریم زایمان کرده است، میگوید که شوهرش بیکار است و وضعیت بد اقتصادی سبب شده که در هر زایمانش به این شفاخانه مراجعه کند، اما هر چهار بار با برخورد نادرستی از سوی کادر شفاخانه روبهرو شده است. او میافزاید: «وقتی پسرم به دنیا میآمد رفتم به شفاخانهی لیسهی مریم، خیلی اذیت شدم؛ داکترهایی که ولادت میدهند، خیلی بد رفتار میکنند؛ رفتارهای شان زیاد سر روانم تأثیر گذاشته است.»
به گفتهی این زنان، برخورد نادرست پزشکان و کادر درمان شماری از شفاخانه های دولتی با بیماران و ناتوانی بیماران در قسمت پرداخت هزینههای زایمان در شفاخانههای خصوصی، سبب شده است، شماری از زنانی که برای زایمان به شماری از شفاخانههای دولتی مراجعه میکنند با رفتارهای توهینآمیز روبهرو شوند.
خدیجهی ۲۸ساله، باشندهی کاپیسا که او نیز، چهار زایمان خود را در شفاخانهی ۱۰۲ بستر لیسهی مریم سپری کرده است، میگوید که در کنار محدودیت دسترسی به دارو، با بدرفتاری از سوی پزشکان نیز روبهرو شده است. «زیاد رویهی نادرست دیدم، بسیار حالتم خراب بود، بسیار با زشتی رویه کردند. خواهرم گفت که این مریض عاجل است، از الفاظ بسیار زشت استفاده کردند؛ هم به خودم هم به خواهرم خیلی حرفهای بد زدند اصلاً به من توجه نکردند.»
افزون بر بیماران، در این گزارش با نُه بیماردار نیز گفتوگو شده که آنها از رسیدگی ناکافی به بیماران شان، اخذ پول در برابر رفتوآمد در داخل شفاخانه توسط برخی خدمههای این مرکزهای درمانی و نبود برخورد مناسب در این مرکزها، شکایت دارند.
شکیبای ۴۱ساله که بیماردار همسر برادرش در شفاخانه رابعهی بلخی است، میگوید که از پغمان به این شفاخانه مراجعه کرده است و خدمههای شفاخانه در بدل اقامت یکروزهاش در این شفاخانه از او صدها افغانی پول گرفته اند. «۴۰۰ افغانی داشتم، در این دو روز تمامش را خدمههای این شفاخانه از پیشم گرفتند. پسانتر هم وقتی که مریض ما از اتاق ولادت برآمد از ما شیرینی خواستند.»
بیبیگل ۶۷ساله که چشم به راه سومین نوهاش در شفاخانهی ۱۰۲ بستر لیسهی مریم است نیز، میگوید که برای ورود به شفاخانه هرازگاهی ناچار میشود به خدمه پول بدهد. او از نوع برخورد پزشکان با بیماران نیز شکایت دارد. «رویهی داکتران این جا خراب است. هم قلبم عملیاتی است و هم دستم؛ از بس که ما را از دهلیزها تیله کردند، همین حالا دستم زیاد درد میکند. از ترس دخترم چیزی گفته نمیتوانم.»
بر بنیاد مادهی هشتم اصولنامه طبی، پزشکان و کارکنان صحی مکلف اند خدمات صحی را مطابق اصول، معیارها و اخلاق طبابت ارائه و از هر گونه تخلف حرفهای خودداری کنند. در این اصولنامه، ارائهی خدمات مغایر معیارها یا در محیط غیرمعیاری، تبعیض و تعصب، سوءاستفاده از صلاحیتها، نزدیکی غیرضروری با بیمار، استفاده از روشهای متروک، تجویز معاینهها و داروی غیرضروری، سهلانگاری، توقف خدمات، واردکردن ضرر جسمی، روانی، اقتصادی یا اجتماعی، درمان بدون تشخیص، برخورد نامناسب، استفاده از وسایل خارج از سطح علمی و صدور تصدیق نادرست، منع شده است.
در این میان ، شماری از پزشکان و مسئولان شورای پزشکی با اشاره بر اصولنامهی شورای طبی بر حفظ موازین انسانی و اخلاقی هنگام درمان، تأکید میکنند.
لیزا شمعریز، متخصص نسایی-ولادی در این باره، میگوید که اخلاق در طبابت تنها به رعایت اصول حرفهای بسنده نمیشود، بل که قلب هر درمان مؤفق به شمار میرود. به گفتهی او، «احترام، مهربانی و توجه واقعی به بیماران، اعتماد آنان را جلب کرده و سلامت جسمی و روانی شان را تضمین میکند.»
شمعریز، میافزاید که بدون اخلاق، هیچ دارو یا درمانی نمیتواند اثر کامل خود را داشته باشد و پزشکان نیز، باید مطابق اصولنامهی شورای طبی با بیماران برخورد درست و انسانی داشته باشند.
شکیل یوسفزی، عضو شورای طبی افغانستان نیز، میگوید: «بدبختانه در افغانستان به اثر فشار کاری و کمبود کادر در شفاخانههای دولتی اخلاق طبابت کمتر رعایت میشود؛ دولت باید به آن شفاخانههایی که بیماران بیشتر دارند کارکنان صحی را افزایش بدهد؛ ساعتهای نوکریوالی داکتران کمتر شود.»
مسئول شفاخانهی رابعهی بلخی با تأیید چالشهای موجود در این شفاخانه، میگویند که آنان تلاش دارند تا شکایات بیماران و بیمارداران را به گونهی مداوم ثبت و پس از مستندسازی، بهگونهی عملی پیگیری کنند.
سمینمشکین مهمند، مسئول این شفاخانه، میگوید: «از شکایتهای پایوازان ومریضان مطلع استم؛ اگر شکایت کنند، سمع شکایات آن را درج کرده و سپس مستندسازی میشود؛ شفاخانه تیم نظارتی دارد که برای حلکردن مشکل اقدام میکند.»
خواستیم دیدگاه مسئولان شفاخانهی ۱۰۲ بستر لیسهی مریم را نیز داشته باشیم؛ اما با تماسهای مکرر مؤفق نشدیم.
با این همه، شرافتزمان امرخیل، سخنگوی وزارت صحت عامهی امارت اسلامی، با تأکید بر رعایت چهارچوب اخلاقی هنگام درمان بیماران از رسیدگی به مشکلات و شکایات بیماران، میگوید: «اگر مشکل قسمی باشد که برای مریض رسیدگی صورت نگیرد یا اخلاق طبابت مراعت نشود، مریضها میتوانند به ریاست شورای طبی مشکلات شان را شریک کنند؛ متأسفانه مشکلی که است اصولنامهی طبی مراعت نمیشود برای حل این در سطح مرکز و ولایتها سمینارهای دایر کردهایم»
بر بنیاد گفتههای کارشناسان بخش صحت، افزایش مراجعهی زنان به مراکز درمانی دولتی برای زایمان، همزمان با رشد جمعیت و چالشهای اقتصادی، فشار مضاعفی بر شفاخانههای نسایی-ولادی وارد کرده و کمبود کادر صحی، ازدحام بیماران، امکانات محدود و حجم بالای مراجعهی روزانه، بارها توسط مسئولان صحی مطرح شده است. با این حال، آنها تأکید میکنند که هیچ یک از این چالشها نمیتواند توجیهی برای نقض اصول اخلاقی و برخورد غیرحرفهای با بیماران باشد. در این گزارش نظر به درخواست مصاحبهشوندهها از نامهای مستعار استفاده شده است.
