اختلافهای دیرینهی ایران و امریکا که اکنون گسترش یافته، دامن منطقه را گرفته است. ثبات شکنندهی خاورمیانه بیش از هر زمان دیگری با تهدید روبهرو شده؛ منطقهای که اکنون در معرض احتمال درگیری فرسایشی میان واشینگتن و تهران قرار دارد. اگرچه ظاهراً تلاشهای دیپلماتیک شدت تنشها را کاهش داده و برخورد احتمالی نظامی را به زمان دیگری واگذار کرده است، اما دشواریها برای گفتوگو و رسیدن به یک توافق همچنان پابرجاست. دیپلماسی و تهدید به گونهای بیپیشینهای به ابزار چانهزنی میان ایران و امریکا تبدیل شده است؛ تلاقیای که تقابل نگرانکنندهی «میدان» و «دیپلماسی» را به نمایش میگذارد.
با این که رسانهها از برگزاری احتمالی گفتوگو میان ایران و امریکا در جمعهی همین هفته در شهر استانبول ترکیه، خبر داده بودند، تهران در اقدامی غیرمترقبه خواستار تغییر مکان و چهارچوب گفتوگوها شد؛ درخواستی که با موافقت کاخ سفید نیز همراه بود.
سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجهی ایران، در تازهترین مورد گفته که گفتوگوها میان تهران و واشینگتن در شهر مسقط، پایتخت عمان برگزار میشود. تغییرهایی که صرفا به معنای آرایش دیپلماتیک نیست، بل ریشه در تعارضات منطقهای و رقابتهای ساختاری در خاورمیانه دارد.
امریکا، همزمان با اعزام ناوهای هواپیمابر در منطقه و تهدید حمله به ایران، به دیپلماسی نیز، پافشاری دارد. ایران اما، بر گفتوگوهای مبتنی بر «منطق» و رعایت اصل «عزت» و «انصاف» تأکید میکند. در تنش روان میان واشینگتن و تهران، دیپلماسی و تهدید به ابزار مشترک دو کشور بدل شده است. پیششرطهای امریکا برای انجام گفتوگو نیز، نشان میدهد که دیپلماسی و میدان به گونهی در تقابل قرار گرفته است. به عبارت دیگر، دو کشور، برای هر سناریویی اعلام آمادگی کرده است.
برای کنکاش تنش میان ایران و امریکا، در گفتوگویی با روسلان سلیمانوف، شرقشناس روسی، ابعاد این تنش و چهارچوب گفتوگوی پیشرو میان واشینگتن و تهران بررسی شده است.
وضعیت کنونی خارومیانه، نگرانکننده است و احتمال درگیریها و گسترش آن در منطقه بسیار جدی است. با این که امریکا به حملهی نظامی و تهدید تغییر رژیم به ایران هشدار میدهد؛ اما این نویسندهی روس میگوید که واشینگتن به دنبال درگیری نظامی با ایران نیست. «از نظر من، وضعیت در منطقه خاورمیانه بسیار جدی است. متاسفانه احتمال درگیری و جنگ میان ایران و امریکا اکنون موجود است. ولی امریکا به یک تشنج و به یک عملیات نظامی در ایران علاقهمند نیست.»
آقای سلیمانوف، دستیافتن به توافق جامع ایران و امریکا را منتفی میداند؛ اما تأکید دارد که دو کشور تلاش دارند به یک توافق سیاسی برای کاهش تنشها دست پیدا کنند. «اجرای مذاکرات مستقیم میان ایران و امریکا یک قدم مهم است. یقین دارم که در حال حاضر امریکا و ایران فقط میتوانند در مورد تنشزدایی صحبت کنند و به یک توافق برسند.»
در هالهای از تلاشهای دیپلماتیک برای کاهش تنش روان در منطقه، تهدید حمله به ایران و تلاشی برای تغییر سیاسی در این کشور که پس از اعتراضهای سراسری از سوی امریکا مطرح شده، به باور روسلان سلیمانوف، ایجاد تغییر در رفتار حکومت ایران با حملهی نظامی ممکن نیست. «امریکا توسط حملههای نظامی نمیتواند بر رفتار حکومت ایران تاثیر بگذارد. حتا یک هجوم نظامی امریکا علیه ایران به هیچ نتیجهای مثبت برای واشینگتن نمیرسد.»
امریکا در گفتوگوهای پیشرو تأکید دارد که در کنار پروندهی هستهای، در بارهی برد موشکی ایران، محور مقاومت و عادیسازی روابط در منطقه باید گفتوگو شود؛ اما ایران از مجراهای گوناگون بر گفتوگو در محور پروندهی هستهای و تحریمهای غرب پافشاری دارد؛ تعارضی که سایهی سنگین آن بر روند گفتوگو احساس میشود.
آقای سلیمانوف، معتقد است که گفتوگوی برای کاهش تنش میتواند یک عملیات سیاسی برای ایجاد صلح و ثبات را فراهم کند. «حتا این قدم میتواند شروع یک عملیات سیاسی باشد. البته که در آینده امریکا و ایران میتوانند برنامه هستهای، در باره سیاست ایران در منطقه و در مورد مسائل دیگر صحبت کنند. ولی مسئله کلیدی در این مذاکرات، تنشزدایی خواهد بود.»
با وجود امیدواریها در بارهی دیپلماسی و عبور از میدان، نگرانیهای عمده در صورت شکست دیپلماسی مطرح میشود. پایان دیپلماسی و شکست گفتوگوها میتواند ثبات منطقه را تهدید کند. در برابر تهدید حملهی رییسجمهور امریکا، علی خامنهای، رهبر ایران، تأکید کرده که در صورت آغاز جنگ، منطقه درگیر خواهد شد.
این نویسندهی روسی، با اشاره به تجربهی جنگ ۱۲روزه میان ایران و اسرائیل تأکید دارد که در صورت شکست دیپلماسی و حملهی احتمالی امریکا، ایران پاسخ مشابه خواهد داد که این امر، برای خاورمیانه نگرانکننده است.
سلیمانوف، در این باره میگوید: «در صورت شکست مذاکرات بین ایران و امریکا دونالد ترامپ میتواند از اسلحه علیه ایران استفاده کند. ولی واقعا امریکا توسط جنگ و حمله نمیتواند بر رفتار حکومت ایران تاثیر بگذارد. مثلا سال گذشته ما نگاه کردیم که حملههای نظامی نتوانست به شکست و فروپاشی جمهوری اسلامی برسد. اکنون حتا اگر آقای ترامپ دوباره از حملههای نظامی استفاده کند و این طور فشار علیه ایران، به هیچ نتیجهی مثبت برای امریکا نمیرسد. برعکس ایران به این طور حملهها، پاسخ میدهد. این پاسخ نه تنها برای امریکا، بل برای کل منطقهی خاورمیانه خطرناک خواهد بود.»
در سوی هم، امیدهایی برای ورود روسیه و چین و برخی دیگر از بازیگران منطقهای برای کاهش تنشها و توافق میان ایران و امریکا خلق شده است؛ اما به باور آقای سلیمانوف، تهران و اشینگتن میتوانند با توافقنامهی کوتاهمدت به تنشها پایان دهند.
روسلان سلیمانوف، شرقشناس روسی، میگوید: «امیدوارم که امریکا و ایران از شکست مذاکرات اجنتاب میکنند. همچنان واشینگتن و تهران باید به مذاکرات مستقیم برسند. از نظر من، هیچ طرف مثل روسیه و چین نمیتوانند به جای امریکا و ایران به یک نتیجهی مثبت و یک توافقنامه ثابت برسند. بنابر این، من یقین دارم که ایران و امریکا در این مذاکرات میتوانند یک توافقنامه موقتی امضا کنند.»
آن چه که تا اکنون از ورای تحلیلها و پیشبینی تنش میان ایران و امریکا به دست آمده، سه سناریوی مهم در تقابل میدان و دیپلماسی میان این دو کشور مطرح شده است؛ توافق محدود برای مهار تنشها، ادامهی وضعیت روان برای افزایش فشار بر ایران و در نهایت، خطای محاسباتی یکی از طرف و دستزدن به یک حملهی پیشدستانه. به تناسب هزینههایی که این سناریوها به دنبال دارد، انتخاب هر کدام، بستگی به درک تهدید و تنش از سوی بازیگران دارد.
