یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۳۰ زن در چندین ولایت افغانستان، نشان میدهد که محدودیتهای آموزشی و کاری، آنان را به یادگیری خودآموز حرفههای خیاطی و نقاشی در خانه سوق داده است. هرچند همهی این زنان از کمبود شدید امکانات و پشتیبانی رنج میبرند؛ اما ۱۸ تن آنان توانسته اند از همین مهارتهای خودآموز به درآمد ثابت هرچند اندک دست یابند؛ درآمدی که نه تنها وضعیت اقتصادی، بل سلامت روانی و اعتمادبهنفس آنان را بهبود بخشیده است.
بر بنیاد یافتهها، هشت تن از زنان گفتوگوشده تا دورهی متوسطه، ۱۳ تن تا فراغت از مکتب و نُه تن تا دورهی لیسانس درس خوانده اند و سپس روند آموزش و کار شان متوقف شده است. نظیفه فاتح ۲۱ساله، باشندهی فاریاب، در این باره میگوید: «بعد از بستهشدن مکتبهای دختران، فرصت ادامهی تحصیل از من گرفته شد و احساس کردم نباید زمانم را بیهدف سپری کنم. به همین دلیل، تصمیم گرفتم یک حرفه را یاد بگیرم تا هم مصروف باشم و هم بتوانم در آینده برای خود و خانوادهام مفید واقع شوم؛ با وسایل کم و ابتدایی که در خانه موجود بود، یادگیری حرفهی خیاطی را به صورت خودآموز آغاز کردم.»
عایشهی ۲۰ساله از بادغیس، نیز میگوید: «از یک وقت به بعد احساس کردم که فقط درسخواندن کافی نیست، باید یک حرفه هم یاد بگیرم. به خیاطی و نقاشی علاقه گرفتم؛ چون هم کارهای قشنگ است و هم اگر آدم یاد بگیرد، میتواند ازش استفادهی خوب کند. وسایل خاص زیاد نداشتم؛ اما با همان چیزهایی که در خانه بود، شروع کردم. از موبایل، اینترنت، ویدیوهای آموزشی و گاهی هم دیدن کارهای دیگران استفاده میکردم. همان امکانات کم هم به من یک مکتب شد.»
یافتههای این گزارش، نشان میدهد که هیچ یک از زنان گفتوگوشده، به ابزار و تجهیزات حرفهای دسترسی نداشته اند و روند یادگیری آنان به طور عمده با امکانات ابتدایی خانگی، تلفن همراه و ویدیوهای آموزشی آنلاین انجام شده است. لیلای ۱۸ساله، باشندهی کنر و فوزیه احمدی از هرات، میگویند که آنها با بهرهگیری از ویدیوهای آموزشی توانسته اند توانایی خیاطی و هنر نقاشی را بیاموزند.
لیلا، میگوید: «اولین بار من از طریق ویدیوهای موجود در اطراف خانه، کتابها و منابع آنلاین، دوختن لباسهای ساده را یاد گرفتم. هدف من این بود که مهارتم را بالا ببرم و با هر طرح و نمونهای که درست کردم، تواناییام قویتر شد. از طریق اینترنت و چند ویدیوی آموزشی تکنیکهای مختلف را یاد گرفتم.»
فوزیه، نیز میگوید: «برای حرفهایشدن در هنر نقاشی و جلب پسند دیگران، تمرینات زیاد ضروری است. با دنبالکردن صفحات مجازی، دیدن ویدیوهای آموزشی و الگوگرفتن از دیگر نقاشان، توانستم مهارتم را تقویت کنم. اکنون در حدی رسیدهام که شاگردانی برای آموزش هنر نقاشی دارم.»
بر بنیاد یافتههای این گزارش، یادگیری خودآموز حرفههایی مانند خیاطی و نقاشی نه تنها بخشی از زندگی شماری از زنان گفتوگوشده را متحول کرده، بل برای برخی از آنان زمینهی دستیابی به درآمد ثابت، هرچند محدود، را نیز فراهم کرده است. از میان زنان گفتوگوشده، ۱۸ تن به درآمد ثابت رسیده اند.
خالده صحرایی ۲۲ساله، دانشجوی رشتهی زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه کابل، میگوید: «با گرفتن سفارش از همسایهها و خویشاوندان توانستم درآمد هرچند اندک؛ اما ثابت داشته باشم. همچنان خیلی خوب است در بخش این که درآمد داشته باشیم، از یک بخش و حرفهی خیاطی خیلی خوب است. در چنین وضعیتی یک درآمد داشته باشیم، کم هم باشد؛ اما شکر است.»
مهسای ۱۷ساله، باشندهی بادغیس، میگوید: «توانستم با انجام نقاشی و گرفتن سفارش، هرچند در حد محدود، درآمد کسب کنم که برای من بسیار ارزشمند و انگیزهبخش بود. نقاشی باعث شده از نظر فکری مستقلتر شوم و باور کنم که میتوانم با تلاش خودم، حتا در شرایط سخت، راهی برای پیشرفت پیدا کنم.»
شماری از فعالان حقوق زن، با تأکید بر اهمیت پشتیبانی این زنان، میگویند که ادامهی این وضعیت و نبود پشتیبانی آنان میتواند به حذف تدریجی زنان از جامعه و دشوارشدن دستیابی آنان به استقلال مالی منجر شود. هما رجبی، فعال حقوق زن، میگوید: «پیامدهای کوتاهمدت کشتهشدن ایدهها در ذهن شان و پیامدهای بلندمدت آن بر اقتصاد افغانستان، تأثیر منفی میگذارد. به همین خاطر، زنان و بانوان نقش کلیدی در این بخش دارند. اگر این حمایتها صورت نگیرد، بانوان به گونهی کلی از جامعه حذف شده و متأسفانه از صلاحیت و نانآوری که در خانه است، نیز حذف میشوند و هیچ مسئولیتی در قبال وضعیت مالی خانواده نخواهند داشت.»
از سوی دیگر، شماری از آگاهان مسائل اقتصادی، نیز با تأکید بر نقش زنان در تجارتهای کوچک، این روند را فرصتی برای ایجاد اشتغال و کاهش سطح بیکاری در کشور میدانند. امیدالله قاسمزی، آگاه مسائل اقتصادی، در این باره میگوید: «بدون شک نقش زنان در اقتصاد خانوادهها بسیار حیاتی و مؤثر است و در کل زنان میتوانند با کسبوکارهای کوچک، نه تنها در راستای اشتغالزایی برای خود و کمک اقتصادی به خانواده مؤثر واقع شوند، بل میتوانند به کارآفرینان موفق نیز مبدل شوند که به مرور زمان در کاهش سطح بیکاری نیز نقش مهمی ایفا میکند.»
با این حال، مسئولان در وزارت صنعت و تجارت امارت اسلامی، میگویند که زنان بدون هر گونه تبعیض میتوانند جواز کار دریافت و برای گسترش فعالیتهای اقتصادی شان اقدام کنند. آخوندزاده عبدالسلام جواد، سخنگوی وزارت صنعت و تجارت، در گفتوگو با سلاموطندار میگوید: «در سراسر افغانستان، زنانی که فعالیت دارند، چه در بخش صنعت یا تولید، مصروفیت سالم دارند و هیچ مانعی سد راه شان نیست. بدون کدام مشکل میتوانند به تجارت خود ادامه بدهند. پهلوی آن، حدود ۵۰ هزار زن یا خانم متشبث فعالیت دارند و عملاً دست به کار اند. آمارهای غیررسمی نشان میدهد که بیش از ۱۲۰ هزار خانم در بخشهای مختلف فعالیت دارند و میتوانند فعالیت خود را ادامه بدهند؛ اما کسانی که میخواهند فعالیت شان را گسترش دهند، باید جواز دریافت کنند و در پرداخت جواز هیچ مشکلی وجود ندارد و تفاوتی میان زن و مرد نیست.»
زنان در حالی به کارهای کوچک و درآمدزا در خانه رو آورده اند که مطابق گزارش دیدبان جهانی کارآفرینی که در نومبر ۲۰۲۵ پخش شده است، زنان در سطح جهان با وجود نقش روزافزون در کارآفرینی، هنوز با مانعهای ساختاری جدی در مسیر راهاندازی کسبوکار و اشتغال روبهرو اند.
