تعیین ضرب‌الاجل برای ایران؛ پایان دیپلماسی یا اهرم فشاری برای گفت‌وگو؟

تنش‌های ایران و امریکا پس از دو دور گفت‌وگو در مسقط و ژنو وارد فاز جدید شده است. هرچند اظهارات چندپهلو و متناقض دونالد ترامپ، رییس‌جمهور امریکا، گمانه‌زنی در باره‌ی دگرگونی‌های احتمالی را دشوار می‌کند؛ اما تغییر لحن از تهدیدهای تند به تعیین ضرب‌الاجل و اعلام آمادگی برای پذیرفتن طرح مدون از سوی ایران، بیان‌گر نوعی تغییر در رویکرد است. پرسش این است که آیا هنوز زاویه‌ی کور و نقطه‌ی تاریکی در گفت‌وگوهای ایالات متحده و ایران وجود دارد که از چشم ناظران و تحلیل‌گران پنهان مانده است. این همه اظهارنظرهای متناقض و تغییر موضع‌ها و جزرومد‌ها در موضع طرف‌های گفت‌وگو از کجا سرچشمه می‌گیرد؟

خبرگزاری رویترز، به نقل از یک مقام امریکایی نوشته است که برنامه‌ریزی برای اقدام نظامی علیه امریکا به مراحل پیش‌رفته‌اش رسیده و ترامپ نیز روز جمعه در پاسخ به پرسش خبرنگاران از بررسی اقدام نظامی محدود به هدف زیر فشارآوردن ایران گفت: «می‌توانم بگویم که این گزینه را دارم بررسی می‌کنم.» رویترز، در پیوند به این موضوع به نقل از این مقام امریکایی گفته که «اقدام نظامی علیه ایران از هدف‌قراردادن افراد تا تغییر رژیم در تهران متغیر است.»

شبکه‌ی خبری «ای‌بی‌سی» امریکا، به نقل از یک منبع آگاه گفته که ترامپ پنج‌شنبه‌ی گذشته مجموعه‌ی گزینه‌های نظامی را به هدف حمله‌ی نظامی بر ایران بررسی می‌کرد. به گفته‌ی این شبکه، اقدام نظامی احتمالی محدود، به هدف تقویت موضع‌ واشینگتن در میز گفت‌‎وگوها صورت می‌گیرد. از گزارش شبکه‌ی خبری ای‌بی‌سی و گزارش‌های دیگر دانسته می‌شود که هدف اصلی امریکا از این همه لشکرآرایی کسب امتیاز بیش‌تر در میز گفت‌وگوها است؛ چیزی که احتمال اقدام نظامی را تا حدود بسیاری منتفی می‌کند.

این اظهارات از سوی ترامپ و مقام‌های امریکایی، در حالی مطرح می‌شود که قرار است تهران در باره‌ی پرونده‌ی هسته‌ای به واشینگتن یک طرح پیشنهادی مدون ارائه کند. در تازه‌ترین مورد، وبسایت خبری «اکسیوس» به نقل از یک مشاور ترامپ نوشته که «رییس‌جمهور هنوز تصمیم حمله بر ایران را نگرفته است.» این وبسایت خبری، هم‌چنان به نقل از یک مقام امریکایی گفته است: «دولت ترامپ آماده‌ی پذیرش پیشنهاد برای غنی‌سازی یورانیوم توسط ایران است.» در نقل قول دیگر گفته که «پیشنهاد مورد قبول امریکا مستلزم غیرممکن‌شدن دست‌یابی ایران به بمب هسته‌ای است.» این منبع، افزوده که اگر ایرانی‌ها خواهان پیش‌گیری هر گونه حمله‌ی احتمالی اند، باید پیشنهادی را ارائه کنند که قابل رد نباشد.

آن‌ گونه که دیده می‌شود، در اظهارات فوق ثبات تضمین‌شده‌ای وجود ندارد؛ هر لحظه احتمال تغییر لحن و رویکرد در اظهارات ترامپ قابل پیش‌بینی است؛ بنابراین، به احتمال بسیار ایالات متحده برای وادارکردن طرف به دادن امتیاز بیش‌تر در میز گفت‌وگو، ترکیبی از جنگ روانی، اقتصادی و گاهی اقدام نظامی محدود را استفاده می‌کند.

این که دقیقاً طرف امریکا به دنبال گرفتن چه امتیازی است و در طرح پیشنهادی مدون از سوی ایران چه گزینه‌هایی مطرح خواهد شد؟ هنوز برای رأی‌زنی زود است؛ ولی برخی رسانه‌ها از احتمال سرمایه‌گذاری شرکت‌های نفتی امریکا بالای نفت و گاز ایران و هم‌کاری‌های نفتی میان دو کشور با توجه به ادامه‌ی گفت‌وگوهای هسته‌ای خبر داده ‌اند. اگر این گزارش درست باشد، نظر به سیاست‌های اقتصادی ترامپ، این نکته را می‌رساند که تنش‌های ایران و امریکا به سمت توافق‌ها و هم‌کاری‌های بزرگ اقتصادی می‌لغزد یا تغییر مسیر می‌دهد؛ البته این سخن تا اکنون در حد یک گمانه است، تنها محسن پاک‌نژاد، وزیر نفت ایران، در باره‌ی احتمال هم‌کاری ایران و امریکا در حوزه‌ی نفت ‌و گاز گفته که «همه چیز محتمل است.»

هم‌زمان با این، با وجودی که گفته می‌شود نمایندگان ترامپ (ویتکاف و کوشنر) به سیدعباس عراقچی گفته اند که «موضع ترامپ توقف روند غنی‌سازی یورانیوم داخل ایران است»، هنوز چراغ سبزی به خواسته‌های امریکا نشان نداده است. برعکس به باور آگاهان، در صورت هر گونه اقدام نظامی امریکا علیه ایران، زیان بیش‌تر متوجه امریکا و منافع امریکا در منطقه خواهد بود.

از سوی دیگر، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه‌ی ایران، روز جمعه به شبکه‌ی خبری «ام‌‌اس‌ان‌بی‌سی» گفته که ایالات متحده سه‌شنبه‌ی گذشته در گفت‌وگوهای ژنو خواستار دست‌برداری تهران از غنی‌سازی یورانیوم نشده است. عراقچی، هم‌چنان، تأکید کرده که دولت‌های گذشته و کنونی امریکا، همه‌ی گزینه‌ها را با ما تجربه کردند؛ اما چیزی دست شان نیامد.

پیش از این، گزارش‌هایی وجود داشت که فرضیه‌ی صفرکردن غنی‌سازی یورانیوم از سوی ایران را نفی می‌کرد؛ اما توافق بر سر کمیت و میزان غنی‌سازی بحثی بود که از سوی ایرانی‌ها به حیث محل گفت‌وگو پذیرفته شده بود. اما اکنون، واشینگتن تلاش دارد برنامه‌ی موشک‌های دوربرد ایران و حمایت از گروه‌های نیابتی‌اش در منطقه را شامل آجندای بحث در گفت‌وگوها بکند؛ چیزی که ایران همواره به آن پاسخ منفی داده است.