سیلابهای ویرانگر پسین در پارون، مرکز نورستان، دستکم ۲۵ کشته و ۱۱۹ زخمی برجا گذاشته و به خانهها، مارکتها، زمینهای زراعتی و زیرساختهای آبیاری آسیب زده است. این رویداد با وجود بیش از ۲۳۱ هزار هکتار جنگل طبیعی در نورستان، این پرسش را مطرح کرده است که جنگلها تا چه اندازه میتواند از شدت سیلابهای ناگهانی در مناطق کوهستانی بکاهد؟
جاوید صافی، باشندهی نورستان، میگوید که سیل در مدت بسیار کوتاه از بلندیها به محل زندگی مردم رسید و فرصت نجات داراییها را از آنان گرفت. «محلی که سیلاب از آن جا سرازیر شد، حدود دو ساعت با این جا فاصله دارد؛ اما آب تنها در حدود هشت دقیقه به محل ما رسید. من یک دکان و یک هتل داشتم که همه را با خود برد.»
ذاکر ذکی، دیگر باشندهی نورستان، نیز میگوید که شدت و سرعت این سیلاب با رویدادهای گذشته تفاوت چشمگیری داشت. «این سیلاب با سیلابهای گذشته کامل فرق داشت؛ چون ارتفاع کوهها و سرچشمههای این منطقه بسیار بلند است، آب تنها در حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه از ارتفاعات به این جا میرسد. حتا اگر بارندگی هم زیاد نباشد، تمام آبها در یک مسیر جمع میشوند، به همین دلیل شدت سیلاب بسیار بیشتر میشود.»
بر بنیاد آمار رسمی مسئولان محلی، در این رویداد ۲۵ تن جان باخته و ۱۱۹ تن دیگر زخمی شده اند؛ جسدهای ۲۴ تن یافت شده و جسد یک تن دیگر هنوز ناپدید است. پرسش این است که چرا جنگلهای گستردهی نورستان، در کاهش سیلابها تأثیر نداشته است؟
محمدعلی فاروقی، رییس حوزهی فرعی دریای نورستان، میگوید که عاملهای طبیعی و ویژگیهای جغرافیایی این ولایت، نقش تعیینکنندهای در شدت سیلاب داشته است. به گفتهی او، بارندگیهای شدید در مدت کوتاه، شیب تند کوهها، ظرفیت پایین جذب آب در خاک و تجمع سریع روانآبها، سبب میشود سیلاب با سرعت بسیار زیاد شکل بگیرد. «وقوع بارندگیهای شدید در مدت کوتاه، شیب تند مناطق کوهستانی، ظرفیت محدود خاک برای جذب آب و تجمع سریع روانآبها، از مهمترین عواملی اند که باعث افزایش شدت سیلاب میشوند.»
در سوی دیگر، میرزمان، مدیر عمومی منابع طبیعی ریاست حفاظت محیط زیست نورستان، میگوید که کاهش پوشش جنگلی میتواند خطر سیلابها را افزایش دهد و آسیبپذیری مناطق را بیشتر کند. «عامل دیگر، قطع جنگلها است. درختان آب را جذب میکنند و در کاهش خطر سیلاب نقش مهمی دارند. هرچه پوشش جنگلی از بین برود، خطر وقوع و شدت سیلابها نیز بیشتر میشود.»
با این حال، شیرآغا، کارشناس محیط زیست، میگوید که جنگلها سیلاب را به طور کامل متوقف نمیکنند؛ بل شدت، سرعت و حجم آب روان را کاهش میدهند. «جنگلها نمیتوانند به گونهی کامل از وقوع سیلاب جلوگیری کنند، اما شدت آن را کاهش میدهند. تاج درختان بخشی از باران را جذب میکند، خاک جنگل توانایی بیشتری برای جذب آب دارد و ریشهی درختان نیز خاک را محکم نگه میدارد. اما اگر بارندگی بسیار شدید باشد، حتا جنگلهای سالم هم قادر به جلوگیری کامل از سیلابهای بزرگ نخواهند بود.»
با این همه، بررسیهای ابتدایی مسئولان محلی، نشان میدهد که سرچشمهی اصلی این سیلاب، برخلاف تصور بسیاری از مردم، در منطقهای فاقد پوشش جنگلی قرار داشته است. ضیاءالدین جهانی، آمر تنظیم منابع طبیعی و پارکهای ملی ریاست زراعت نورستان، میگوید که جنگلهای موجود در مسیر حرکت سیلاب توانسته اند بخشی از شدت آن را کاهش دهند؛ اما در محل آغاز سیلاب، جنگلی وجود نداشته است. «بررسیهای ابتدایی نشان میدهد که در محل اصلی شکلگیری این سیلاب، پوشش جنگلی وجود نداشت. اما در بخشهای پاییندست، جنگلها توانسته بودند شدت سیلاب را تا اندازهای کاهش دهند.»
بر بنیاد معلومات مسئولان محلی، این سیلاب افزون بر تلفات انسانی، به دو کانال بزرگ آبیاری که حدود ۱۰۰ جریب زمین را آبیاری میکردند، نیز آسیب رسانده است. همچنین حدود ۶۰ رأس دام از بین رفته، پنج خانهی مسکونی آسیب دیده و هشت مارکت نیز تخریب شده است. یافتههای این گزارش، نشان میدهد که جنگلها، هرچند از مهمترین سپرهای طبیعی در برابر سیلابها هستند، به تنهایی نمیتوانند مانع وقوع سیلابهای بزرگ شوند. شدت بارندگی، شیب تند زمین، وضعیت سرچشمههای آب، میزان پوشش نباتی و مدیریت حوزههای آبریز، همگی در شدت چنین رویدادهایی نقش دارند.
کارشناسان، تأکید میکنند که حفاظت و احیای جنگلها، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی، مدیریت علمی حوزههای آبریز، ایجاد سیستمهای هشدار زودهنگام و جلوگیری از ساختوساز در مسیر سیلاب، از مهمترین اقدامهایی اند که میتواند خطر تکرار چنین فاجعههایی را در نورستان و دیگر مناطق کوهستانی کشور کاهش دهد.
