همزمان با افزایش نگرانی سازمانهای جهانی در بارهی تشدید بحران انسانی ناشی از بازگشت صدها هزار مهاجر افغان، ایران و پاکستان، روند اخراج شهروندان افغانستان را افزایش داده اند. بر بنیاد دادههای کمیسیون رسیدگی به مشکلات مهاجرین امارت اسلامی، ایران و پاکستان در دو روز پسین بیش از نُه هزار و ۷۰۰ شهروند افغانستان را اخراج کرده اند.
در همین حال، شماری از بازگشتکنندگان، میگویند که اکنون با فشارهای شدید اقتصادی، کمبود امکانات اولیه زندگی، بیسرپناهی، ناداری، بیکاری و کاهش کمکهای انساندوستانه دستوپنجه نرم میکنند.
سیفالدین ۳۴ساله که به تازگی از پاکستان به پنجشیر بازگشته، میگوید که با توهین و بدرفتاری سربازان پاکستان اخراج شده و اجازه نداشته وسایل خانهاش را با خود ببرد. «نیروهای امنیتی پاکستان با ما برخورد بسیار زیاد بد داشتند و توهین تحقیر کردند. حتا به ما اجازه ندادند که دوشک و کمپل خود بگیریم. دو یا سه شب بود که ما را از خانه اخراج کردند. این جا هم کمکهای خیلی اندک میکنند. جای برای زندگی نداریم و کار هم نیست.»
در همین حال، عتیقالله ۳۵ساله که به تازگی همراه با خانوادهاش از پاکستان اخراج و به لوگر بازگشته، میگوید که در وضعیت بد اقتصادی قرار دارد و کمکهای انساندوستانه بسندهی نیازهای شان نیست. «تازه از پاکستان برگشتیم همراه با ما مهاجرین زیادی دیگری هم به افغانستان اخراج شدند. این جا حکومت به ما کمک کرد، اما این کمکها برای ما بسنده نیست. ما به کمکهای دایمی ضرورت داریم که برای ما خانه داده و زمینههای کاری برابر شود.»
تازهترین گزارش کمیساریای عالی ملل متحد در امور پناهندگان نیز، نشان میدهد که در کمتر از یکونیم ماه گذشته نزدیک به ۱۵۰ هزار تن از کشورهای همسایه به افغانستان بازگشته اند. بر بنیاد این گزارش، شدت و حجم بازگشت، با توجه به وضعیت ناپایدار اقتصادی، بحران انسانی را عمیقتر و نیازمندی بازگشتکنندگان به کمکهای فوری انساندوستانه را نیز بیشتر کرده است.
احمدالله ۳۹ساله که به تازگی از ایران خارج به پروان، بازگشته با شکوه از وضعیت اقتصادی و بیکاری خواستار افزایش کمکهای انساندوستانه است. «از ایران اخراج و اکنون مشکلات اقتصادی و بیسرپناهی داریم. از ایران ما را با ظلم، زور و ستم اخراج کردند. کمکها است، اما کافی نیست. برخورد ایرانیها با ما بسیار خشن بود و ما را شکنجه لتوکوب کردند. خواست ما همین است که به ما رسیدگی و سرپناه ایجاد شود.»
فضلالله ۴۰ساله که از ایران اخراج و به کابل بازگشته نیز، میگوید : «۲۰ روز شد آمدم. در راه هم مشکلات زیاد داشتیم. این جا هم چیزی نداریم و خیلی پریشان استیم. کار درستی هم نیست. خواست ما این است که به ما رسیدگی شود.»
در همین حال ، شماری از کارشناسان امور مهاجرت، میگویند که دولت میتواند با همکاری نهادهای جهانی، ایجاد فرصتهای شغلی و تأمین نیازهای فوری معیشتی بازگشتکنندگان، از تشدید بحران انسانی در افغانستان جلوگیری کنند.
علیرضا کریمی، کارشناس امور مهاجرت در این مورد میگوید: «با نزدیکشدن بهار و افزایش آمار اخراج مهاجران، مدیریت این بحران نیازمند یک رویکرد جامع و هدفمند است. با توجه به شرایط ناگوار اقتصادی، دولت در همکاری با نهادهای بینالمللی روی ایجاد فرصتهای شغلی، تأمین فوری معیشتی و برنامهی ادغام مجدد اجتماعی میتواند از تشدید بحران انسانی و اقتصادی جلوگیری کند.»
عبدالباسط انصاری، استاد دانشگاه و آگاه امور مهاجرت نیز، میگوید که با ایجاد فرصتهای کاری باید جلو مهاجرتهای غیرقانونی گرفته شود. «در نخست باید دولت جلو مهاجرتهای غیرقانونی را بگیرد، بلندبردن سطح آگاهی مردم و فرصتهای شغلی برای مردم ایجاد شود. به شکل جدیتر زمینه کار و اشتغال در داخل کشور فراهم شود و نهادهای بینالمللی در همکاری با نهادهای مسئول گامهای موثر بردارند.»
بربنیاد آمار ارائهشده از سوی کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان از اکتبر ۲۰۲۳ تا اکنون، دستکم پنج میلیون و ۴۰۰ هزار شهروند افغانستان از ایران و پاکستان بازگشته اند.
