سلاموطندار از گفتوگو با ۳۲ جوان افغان (۲۰ دختر و ۱۲ پسر) متولد کشورهای مختلف جهان که هیچ گاه افغانستان را ندیده اند، به بررسی میزان دلبستگی این نسل به میهن و شرایط بازگشت احتمالی آنان پرداخته است. یافتهها نشان میدهد با این که همهی این جوانان حس گرایش به کشور دارند و آرزومند اند روزی افغانستان را ببینند، اما بازگشت بیشتر آنان مشروط است.
از میان گفتوگوشوندهها، ۲۴ جوان (۱۷ دختر و هفت پسر) میگویند که سفر شان به افغانستان به امنیت، فرصتهای برابر آموزشی، زمینهی کار و حقوق برابر زن و مرد در کشورهای میزبان بستگی دارد. هشت تن دیگر شامل سه دختر و پنج پسر، دلیل نیامدن به افغانستان را مشکلهای اقتصادی گفته اند.
از این جوانان، ۱۴ تن در ایران، شش تن در آلمان، سه تن در ترکیه، دو تن در ایالات متحدهی امریکا و یک یک تن در پاکستان، ناروی، بلجیم، کانادا، فرانسه، هالند و عربستان سعودی به دنیا آمده اند و بسیاری از آنان تا کنون در کشورهایی که به دنیا آمده اند، زندگی میکنند.
مرضیهی ۲۵ساله، متولد ایران و ظهور ۲۲ساله، متولد بلجیم، دوست دارند به افغانستان بیایند، اما به گفتهی آنان، شرایط افغانستان سبب شده است که این تصمیم را عملی نکنند.
مرضیه، میگوید: «همیشه آرزو داشتم بعد از تمامشدن تحصیلم به افغانستان رفته و آن جا کار و زندگی کنم؛ اما اوضاع کشور در چهار سال اخیر تحقق این آرزو را غیرممکن کرده است. اگر به افغانستان برگردانده شوم، با توجه به محدودیتها نمیتوانم در رشتهای که تحصیل کردهام، کار کنم.»
ظهور، نیز میگوید: «هرچند در افغانستان به دنیا نیامدهام؛ اما خونی که در رگهایم است، واقعاً افغانی است. اگر صلح، امنیت، برادری، آموزش به خصوص برای دختران وجود داشته باشد، دلم میخواهد افغانستان بروم.»
در این میان، ۲۰ تن (هشت پسر و ۱۲ دختر) خواهان بهکارگیری دانش و اندوختههای خود در خارج برای توسعهی افغانستان اند؛ ۱۲ تن دیگر در این زمینه نظر مشخصی ابراز نکرده اند.
شهیر کوهستانی ۲۵ساله از ناروی، دانشآموختهی رشتهی روانشناسی کودک، میگوید: «افغانهایی که در خارج از کشور آموزش، تجربه و مهارت کسب کرده اند، به توسعه و پیشرفت افغانستان کمک کنند. با دانش فنی، حمایتهای فرهنگی و اجتماعی، در ساخت آیندهی بهتر کشور شان، نقش مهم داشته باشند.»
ستایش ۱۹ساله که در ایران به دنیا آمده و پس از پنج سال زندگی در این کشور راهی آلمان شده است، نیز میگوید: «جوانان افغانی که در بیرون هستند، میتوانند با دانش، تحصیل و تجربه برای آیندهی افغانستان مفید باشند. خودم میخواهم در آینده برای آموزش کودکان افغانستان کاری انجام دهم.»
از میان ۳۲ خانواده، ۲۶ مورد شرایط امنیتی، چهار مورد بهبود شرایط زندگی و دو مورد بیکاری و مشکل اقتصادی را، عاملهای مهاجرت عنوان کرده اند.
علیرضای ۲۴ساله و زهرای ۲۶ساله که در ایران به دنیا آمده اند، در بارهی دلیل مهاجرشدن خانوادههای خود میگویند.
علیرضا، میگوید: «خانوادهی من سالها قبل از تولدم به خاطر جنگ، ناامنی و مشکلهای اقتصادی به ایران مهاجر شدند. من در ایران به دنیا آمدم.»
زهرا، نیز میگوید: «تنها دلیل مهاجرت خانوادهام، آیندهی بچهها [کودکان] شان و این که بتوانند زندگی بهتری برای شان فراهم کنند، بود.»
به باور جامعهشناسان، وضعیت اجتماعی و سیاسی یک کشور ضمن تأثیر بر شهروندان، بر چهگونگی نگاه و حتا هویت نسلهایی که بیرون از کشور زاده شده اند، نیز تأثیر میگذارد. حکیم جویا، جامعهشناس، حس گرایش به میهن را در شناخت خود و فرهنگ عامل کلیدی میداند و باورمند است که بیتوجهی به آن میتواند به بیهویتی و انزوای اجتماعی بینجامد.
او، میافزاید: «اهمیت اجتماعی حس تعلق به وطن این است که این حس میتواند در زمینهی خودشناسی، شناخت فرهنگ، تاریخ، زبان و شناسایی الگوهای ارتباطی میاننسلی کمک کند. عدم توجه به این پدیده میتواند به بیهویتی، سردرگمی اجتماعی، عدم انسجام اجتماعی، کاهش همبستگی افراد، انزوا و تحقیر و طرد اجتماعی منجر شود.»
در همین حال، مشاوران حوزهی خانواده، تأکید میکنند که خانواده نخستین پل ارتباط میان فرزندان و ریشههای فرهنگی آنان است، حس گرایش به میهن در آغاز از محیط خانواده شکل میگیرد.
امجدخان دانش، مشاور خانواده، بر اهمیت حفظ هویت فرهنگی در نسلهای متولد بیرون از کشور تأکید دارد. «وقتی کودک به فرهنگ، زبان و ریشههای خود هیچ پیوندی نداشته باشد، ممکن است در آینده به نوعی سردرگمی هویتی روبهرو شود؛ به گونهای که نه به فرهنگ خانواده تعلق دارد، نه کاملاً عضو فرهنگ کشور میزبان است. این موضوع میتواند بر اعتمادبهنفس، حس تعلق، روابط خانوادگی و سلامت روان آسیب بزند.»
با این حال، افغانستان همچنان در میان شش کشور اصلی مبدأ پناهندگان جهان قرار دارد. در عین حال، بر بنیاد گزارش «نیازهای اسکان مجدد جهانی ۲۰۲۶» کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان، با وجود کاهش نیاز جهانی به اسکان مجدد از ۲.۹ میلیون تن به ۲.۵ میلیون تن، نیاز به اسکان مجدد پناهندگان افغان برخلاف روند جهانی افزایش یافته است و اکنون افغانها بزرگترین گروه پناهندگان نیازمند اسکان مجدد در جهان را تشکیل میدهند.
