نتیجهی گفتوگوی سلاموطندار با ۴۲ تن (۲۱ مرد و ۲۱ زن) از ۱۶ ولایت افغانستان، نشان میدهد که بیشتر گفتوگوشوندگان خوبی یا بدی زن را نه بر بنیاد جنسیت، بل بر پایهی ویژگیهای شخصیتی انسانی تعریف میکنند. در عین حال، ۱۴ تن دیگر احترام و اطاعت از شوهر را معیار اصلی «زن خوب» میدانند.
مفهوم «زن خوب» یکی از بنیادیترین ساختهای اجتماعی در هر جامعه است که از تلاقی باورهای فرهنگی، مذهبی، تاریخی و روانشناختی شکل میگیرد. با این حال، افغانستان با چندین دهه جنگ، تغییرهای حکومتی و موجهای متعدد مهاجرت از یک سو، گفتمان حقوق بشری در دهههای گذشته از سوی دیگر و نیز ارزشهای قبیلهای و فرهنگی میان مردم، تعریف شخصیت زن را متفاوت کرده است.
زاهد ۲۸ساله از سمنگان و پلوشهی ۳۶ساله از پروان، میگویند که ارزش و خوببودن زن را شخصیت، مسئولیتپذیری و رفتار درست با دیگران تعیین میکند. زاهد، میگوید: «زن خوب در اصل به معنای انسان خوب است؛ یعنی که زن با خودش، دیگران و خدایش به صداقت و مسئولیتپذیری رفتار میکند. ارزش یک زن فقط به نقشهای سنتی مثل همسر و مادربودن محدود نمیشود، بل که به شخصیت، اخلاق و رفتار او با دیگران و خودش بستگی دارد.»
پلوشه، نیز میگوید: «از نظر خودم، یک زن خوب کسی است که به خود و دیگران احترام بگذارد، مسئولیتپذیر و مهربان باشد و برای رشد آرامش خود و اطرافیانش تلاش میکند. شخصیت، اخلاق و آگاهی، مهمترین ویژگیهای یک زن خوب است.»
بیشتر پاسخدهندگان در این گزارش، خوببودن زن را به ویژگیهای شخصیتی نسبت میدهند؛ دیدگاهی که با روانشناسی مثبتگرا و نظریهی «پنج عامل بزرگ شخصیت» همسو است. بر بنیاد این دیدگاهها، ویژگیهایی مانند صداقت، مهربانی، همدلی و مسئولیتپذیری، از مهمترین ویژگیهای یک انسان خوب (زن خوب) به شمار میرود.
از مجموع پاسخدهندگان این گزارش، ۱۴ تن (هفت زن و هفت مرد) اخلاق و رفتار انسانی، ۱۴ تن (هفت مرد و هفت زن) توسعهی فردی و مسئولیتپذیری و ۱۴ تن (هفت مرد و هفت زن) ارزشها و توجه به خانواده را، از ویژگیهای زن خوب عنوان میکنند.
اما ۱۴ تن (هفت مرد و هفت زن) از گفتوگوشوندگان، باور دارند که احترام و اطاعت از شوهر، از مهمترین ویژگیهای یک زن خوب است. صبغتالله ۳۳ساله از بلخ، میگوید: «ویژگیهای زن خوب، سازش است. دوم، به خواست و ارادهی شوهر توجه کرده، احترام و پیروی میکند. دیگر این که زندگی را به شوهر تلخ نمیکند، خواستههای بیجا نمیکند، خانواده و اقارب شوهر را احترام میکند. در کل، گفته میتوانم زن خوب کسی است که شوهر خود را پادشاه میسازد، پیروی میکند و خودش را ملکه میسازد.»
تسل ۳۰ساله از کابل، نیز میگوید: «زن بتواند با مهربانی و درک متقابل با شوهر و اعضای خانواده رفتار کند. زن خوب کسی است که با حفظ ارزشهای دینی و فرهنگی در تربیهی سالم فرزندان خانواده نقش مثبت داشته باشد. در امور خانه و تربیهی اولادها، احترام متقابل با شوهر و خانواده داشته باشد که هم در خانواده و هم در جامعه نقش خوب داشته باشد.»
در پیوند به تعریف بدبودن زن نیز دیدگاه پاسخدهندگان متفاوت است. ۱۲ تن (شش مرد و شش زن) بیاحترامی و آسیبرساندن به خود و دیگران، ۱۱ تن (پنج مرد و شش زن) دروغگویی و خیانت، هشت تن (چهار مرد و چهار زن) بیمسئولیتی و نداشتن تلاش برای رشد و ۱۱ تن (شش مرد و پنج زن) بداخلاقی و رفتار منفی در خانواده و اجتماع را، از ویژگیهای منفی میداند که زیر تأثیر شرایط مختلف در رفتار زنان تبارز پیدا میکند.
سارهی ۲۴ساله، باشندهی کابل، میگوید: «من نمیتوانم زن را بد تعریف کنم؛ چون خودم نمیپذیرم که یک زن بد است. انسانها متفاوت استند؛ اما هیچ کسی نمیخواهد که بد باشد، همه تلاش میکنند که خوب باشند. پس نظر به شرایط زندگی، انسان وادار به این میشود که بد باشد.»
محمدعباس ۲۵ساله از لغمان، نیز میگوید: «هیچ گاه شخصی را بد گفته نمیتوانیم. انسان بد نیست، بعضی کردار و رفتار است که انسان را نامناسب معرفی میکند؛ یعنی همین رفتارش سبب میشود که در جامعه او را زیاد نمیپسندند.»
شماری از روانشناسان، میگویند که ویژگیهای خوب و بد بستگی به نوع فرهنگ و طرز فکر دارد. آنان، احساسات انسانی، فکر مثبت، رفتار نیک، همدلی و محبت صادقانه را، از پنج ویژگی مثبت و مهم انسانها تعریف میکنند.
محمدالله بلوچ، روانشناس، میگوید: «در هر جامعه، صفات خوب و بد بستگی به نوع فرهنگ جامعه، فکر و اندیشهی شان دارد. اولین ویژگی خوب انسانها احساسات است. صفات بد همین احساسات را نامطلوب میکند. صفت دوم، فکر خوب است؛ اما در صورت بروز افکار منفی سلامت روان پایین میآید. سوم رفتار خوب است؛ اما رفتار بد نشاندهندهی اعمال بد است. چهارم همدلی با جانب مقابل؛ اما بدترین صفت این است که مهربانی خود را از دست دهند. پنجم محبت بدون ریا است.»
جامعهشناسان، میگویند که تعریفهای خوب و بد از افراد به منافع فردی آنان بستگی دارد. به باور آنان، اگر دیدگاه مردم به یکدیگر بدون تفکیک جنسیت، آگاهانه و سالم باشد، جامعه میتواند عاری از مشکلات شود.
شعیب احمدی، جامعهشناس، در این باره میگوید: «تعریفهایی که در جامعه نسبت به افراد صورت میگیرد، متأسفانه اکثراً به محور منافع فردی است. هر گاه افراد در دیگران منفعت خود را ببینند، میگویند که انسان خوب است؛ زن باشد یا مرد تفاوت ندارد. اما اگر از آنها ضرری ببینند، تعریف بد میکنند. انسان خوب کسی است که برای منفعت خود به دیگران ضرر نرسانند، زن و مردبودن تفاوت ندارد. اگر مردم بفهمند انسان خوب کیست و درست تعریف کرده بتوانند، پس درد جامعه دوا میشود، طرز دید مردم سالم میشود.»
از سویی هم، فعالان حقوق زن، بر تعریف زن بر بنیاد ویژگی انسانی تأکید دارند و میگویند که برای کاهش کشمکشها در اجتماع نیاز است که دیدگاه انسانی میان زن مرد تقویت شود. تهمینه منگل، فعال حقوق زن، در این باره میگوید: «جامعهای که نگاه سنستیزانه ندارد، جامعهی سالمتر و آگاهانهتر است. باید از چنین مردم و دیدگاهها حمایت شود و تشویق شوند؛ چون باعث پیشرفت جامعه میشود. در جامعهای که دیدگاه زنستیزانه دارد، جامعهای است که باعث تبعیض میشود؛ زنان مجبور میشوند طبق نظر جامعه رفتار کنند.»
در همین حال، قطبالدین مجتهد، عالم دین، میگوید که معیار خوببودن مردان و زنان از باطن آنان تظاهر میشود، نه ویژگیهای بیرونی. او، همچنان تأکید میکند که افراد اجتماع نمیتوانند حکم قطعی خوب و بدبودن انسانها را صادر کنند. «در اسلام معیار خوببودن مرد و زن تقوا، ایمانداری و اخلاق نیک است، نه صرفاً ظاهر، ثروت یا جایگاه اجتماعی. در نگاه اسلام، زن خوب کسی است که دارای تقوا، ایمان و پایبندی به احکام الهی باشد. دوم، دینداری و اخلاق نیک. سوم، عفت و حفظ حدود شرعی، در خانواده رفتار نیک داشته باشد، متوجه تربیت فرزندان باشد. این معیارها برای مردان نیز است. حکم قطعی در مورد خوب و بدبودن افراد نزد خدا است.»
با این حال، مسئولان در وزارت امربهمعروف و نهیازمنکر امارت اسلامی، میگویند که موفقیت زن خوب، در فرمانبرداری همسرش و رعایت شریعت است. سیفالاسلام خیبر، سخنگوی این وزارت، در این باره به سلاموطندار میگوید: «به تمامی احکام و فرامین متعهد باشد؛ در چارچوب شریعت سیرت، صورت و اخلاق خود را برابر کنند؛ اطاعت از شوهر در کارهای نیک کند به خاطری که راز موفقیت زن هم در این است که فرمانبرداری شوهر خود را کند؛ خدمت کند؛ اولادهای خود را خوب تربیت کند و خود را از کارهای بد محافظت کند.»
گفتنی است که یافتههای «پیمایش ارزشهای جهانی» (۲۰۱۷-۲۰۲۲) نشان میدهد که در بسیاری از کشورهای در حال توسعه، وابستگی به نقشهای سنتی جنسیتی به تدریج در حال کاهش است، هرچند این روند آهسته پیش میرود. با این وضع، نتیجهی این گزارش نشان میدهد که حتا در افغانستان نیز بخشی از مردم به سوی معیارهای شخصیتمحور و کمتر وابسته به جنسیت گرایش دارند.
