یافتههای سلاموطندار نشان میدهد که جوانان افغان در حالی راهی ایران میشوند که این کشور با موجی از بیثباتی داخلی و تهدید جنگ خارجی روبهرو است. پیش از این نیز، پس از حملههای نظامی اسرائیل به ایران، شماری از مهاجران افغان مقیم این کشور به اتهام جاسوسی با توهین، تحقیر، شکنجه، اخاذی و اخراج اجباری روبهرو شده اند.
در موج پیشین اخراج مهاجران، چندین شهروند افغانستان در مسیر بازگرداندهشدن از ایران، به دلیل تشنگی و گرمای شدید جان باختند و شماری دیگر در وضعیت وخیم صحی به افغانستان بازگشتند. با این حال، یافتههای سلاموطندار از گفتوگو با ۱۲ جوانی که قصد مهاجرت به ایران را دارند، نشان میدهد که فقر و بیکاری آنان را وادار کرده است به کشوری بروند که حتا خود شان نیز نسبت به نبود حرمت و امنیت در آن آگاه اند.
سلاموطندار در این گزارش با ۱۲ جوان از ولایتهای کابل، فاریاب، غور، نیمروز و هرات گفتوگو کرده است. این جوانان، تأکید میکنند که به گونهی غیرقانونی میخواهند وارد ایران شوند؛ تصمیمی که به باور این جوانان، آخرین راه برای تأمین نان خانوادههای شان است.
احسان، باشندهی غور، از جمله جوانانی است که در آستانهی سفر به ایران قرار دارد. او، میگوید که با وجود آگاهی از خطرهای مسیر، شرایط نابسامان و اعتراضهای اخیر در ایران، به دلیل مشکلات اقتصادی ناگزیر به این تصمیم شده است. «در این روزها از چالشها و مشکلات ایران هم خبر داریم که مشکلات زیاد دارد؛ اما ما مجبور هستیم به خاطر یک لقمه نان، به خاطر این که عایدی داشته باشیم، به آن کشور مهاجرت کنیم؛ چون این تصمیم از روی اجباری بگوییم یا فشار، بلی است. به خاطری که نبود کار در افغانستان یا در همین ولایت که ما هستیم، خیلی زیاد است.»
محمد ۴۰ساله، باشندهی اصلی منطقهی دارالامان شهر کابل که مدت کمی میشود به کشور بازگشته است، دوباره میخواهد به گونهی غیرقانونی به ایران برود. «برگشت ما از افغانستان صددرصد از راه قاچاق است، با خطرات بیش از حد؛ یعنی خطر که جانی باشد و هزینهای که ما پرداخت میکنیم برای قاچاق، بیش از ۵۰ هزار افغانی میباشد؛ سختیهای زیادی را ما در این مرحله انجام میدهیم تا موفق شویم.»
بصیر، جوان ۱۹ساله و باشندهی اصلی فاریاب که بیشتر عمرش را در ایران سپری کرده است، میگوید که با وجود همهای دشواریها، دوباره تصمیم رفتن به ایران را دارد. او، از تجربههای تلخش چنین روایت میکند: «کسانی که پاسپورت/گذرنامه دارند را میگویم، کسانی که غیرقانونی رفتند را که هیچ، کسانی که پاسپورت داشتند، آنانی که قانونی وارد ایران شدند با آنها، با حرفهای زشت و بد با رفتارهای خیلی غیرقابل تحمل یا غیرقابل انسانیت رفتار میکردند با مهاجرین. خودم با چشمهای خودم دیدم؛ اگر نبینم، حرف نمیزنم. افغانها و جوانهای ما به خاطر مجبوریت، اقتصاد ضعیف یا هر چیز دیگر، هر چیزی را تحمل کردند و هنوز میکنند.»
عبدالظاهر ۲۶ساله، باشندهی غور، نیز به دلیل فقر و نبود فرصتهای شغلی تصمیم گرفته است راهی ایران شود. او با ترس و نگرانی میگوید که اگر در مسیر مهاجرت غیرقانونی از سوی پلیس ایران رد مرز شود، پولی که به قاچاقبر پرداخت کرده، به بدهی سنگینی برایش تبدیل خواهد شد. «احساس بدی به من رخ میدهد؛ چون پول قاچاقبر که میگیرد همان ۲۵ هزار افغانی، همان را دوستانم میدهند. اگر من رد مرز شوم، همان پول بالایم قرض میماند؛ به همین دلیل، احساس بد خواهد داشتم. من از ولایت نیمروز میروم و تصمیم گرفتیم از غور میرویم هرات، بعد نیمروز و از نیمروز قاچاقبرهایی که در افغانستان هستند، ما را تحویل میگیرند و تا مسیری پیش میبرند.»
محمد، یکی دیگر از گفتوگوشدگان، میگوید که قربانی بیکاری و نبود کار در کشور شده و مانند بسیاری از جوانان، ناچار به ترک افغانستان است. او، از نهادهای مسئول میخواهد پیش از این که جوانان بیشتری با سرنوشت ناروشن راه مهاجرت را در پیش بگیرند، زمینهی کار را داخل کشور فراهم کنند. «تنها من نیستم؛ متأسفانه بیشتر جوانان از این ناحیه رنج میبرند و از مشکلات بیکاری و نبود کار؛ خودم تصمیم به این گرفتم که به ایران سفر داشته باشم. از حکومت و نهادهای مسئول خواهش من همین است که در همین قسمت توجه داشته باشند؛ برای جوانان زمینهی کار را فراهم بکنند تا این که بیشتر از این مجبور نشویم کشور را ترک بکنیم و با هزاران مشکل با سرنوشت ناروشن روبهرو شویم.»
محمد ۲۶ساله، باشندهی غور، میگوید که با آگاهی از اعتراضها و ناامنیها در ایران راهی این سفر میشود و حاضر است هر خطری را به جان بخرد فقط برای این که فرزندانش در افغانستان از گرسنگی جان ندهند. «از وضعیت ایران که اعتراضها است، آگاهی داریم؛ ولی در افغانستان از لحاظ کاری، از لحاظ اقتصادی، ضعیف هستیم. ما حاضر هستیم اتفاقی که بالای ما شخصاً بالای خودم بیفتد، به خاطر نفقهی فامیل و اولاد تحمل بکنم و لقمهنانی به افغانستان بفرستم تا اینها از گشنگی تلف نشوند.»
به باور جامعهشناسان، کمبود فرصتهای شغلی و مشکلات اقتصادی در افغانستان از مهمترین انگیزههای مهاجرت جوانان به کشورهای همسایه به ویژه ایران است. ضیا نیکزاد، جامعهشناس، میگوید که شماری از جوانان افغان به دلیل نبود امنیت شغلی، بیکاری گسترده و کمبود سرمایهگذاری در افغانستان، گزینهای برای کار داخل کشور ندارند و آنان به همین دلیل راههای سخت و خطرناک مهاجرت را انتخاب میکنند. «اینها متأسفانه امنیت شغلی در افغانستان ندارند؛ یک تعداد شان بیکار هستند؛ در افغانستان کارخانهها رشد نکرده است، سرمایهگذاری به شکل جدی نیست، حکومت هم به اندازهی کافی نتوانست شغل خلق کند که این جوانان در داخل کشور کار کنند؛ به همین دلیل برای زندهماندن مجبور میشوند راههای بسیار سخت، راههای بسیار خطرناک را در پیش گیرند.»
علیرضا کریمی، آگاه حوزهی مهاجرت، میگوید که با وجود شرایط ناگوار ایران، ورود غیرقانونی مهاجران افغان به این کشور میتواند پیامدهای جدی انسانی، حقوقی و امنیتی را در پی داشته باشد. «در روزهای اخیر با تشدید بحران در وضعیت امنیتی جمهوری اسلامی ایران شرایط زندگی برای مهاجرین به ویژه اتباع خارجی به طور چشمگیری دشوارتر شده است. افزایش کنترلهای امنیتی، محدودیتهای اقامتی، خطر بازداشت و اخراج اجباری، دشواری دسترسی به خدمات درمانی و حمایتهای اجتماعی، مشکلات جدی مهاجرین در شرایط کنونی ایران است؛ همچنین بسیاری از هموطنان.»
یافتههای این گزارش، نشان میدهد که فشار فقر و بیکاری در افغانستان و امید به کسب درآمد، سبب شده است که خطرهای امنیتی و اجتماعی این مسیر برای جوانان گفتوگوشده کماهمیت جلوه کند. در سوی دیگر، آگاهان امور مهاجرت، باورمند اند که برای کاهش این روند، ایجاد فرصتهای شغلی و آموزشی در افغانستان و اطلاعرسانی در بارهی خطرهای مهاجرت غیرقانونی ضروری است.
آصفه استانکزی، آگاه امور مهاجرت، در این باره میگوید که همکاری میان دو کشور نیز میتواند حمایتهای قانونی و انسانی به مهاجران ارائه دهد و از آسیبهای اجتماعی بکاهد. «پیشنهاد من به کشورهای همسایه این است که به هر حال از نیروهای جوانان که نیروی نسبتاً ارزانی هستند، در جاهایی که به هر حال کمبود نیروی کار دارند، استفادهی مناسب انجام بدهند و در حوزهی مسائل مربوط به قوانین مهاجرت و قوانین کار در آن کشورها به شکل اصلاحشدهتر پیش ببرند تا هم به منفعت کشور میزبان و هم به منفعت مهاجرین باشد.»
برای دریافت آمار دقیق ورود و بازگشت مهاجران افغان از ایران، با وزارت امور مهاجرین و عودتکنندگان تماس گرفتیم؛ اما تا زمان تهیه و پخش این گزارش، هیچ گونه اطلاعات رسمی از سوی این نهاد در اختیار ما قرار نگرفت. این در حالی است که پیشتر سازمان بینالمللی مهاجرت، اعلام کرد که حدود ۲.۴ میلیون مهاجر بازگشته از کشورهای همسایهی افغانستان با چالشهای متعدد برای ادغام مجدد روبهرو اند. به گفتهی این سازمان، تنها ۱۱ درصد مهاجران بازگشته کار دارند و بقیه بیکار اند.
