جاری ییل پایتخت کابلده نوایی شناسلیک ساحهسیده اوته یخشی بیر قوللنمه نشر ایتیلدی. اوشبو اثرنی نوایی شناس تورک عالمی یوسف چیتینداغ یازگن. اوزبیکستانده اوزبیک تیلیگه ترجمه قیلینیب، نشر ایتیلگن. علیشیر نوایی دیب ناملنگن اوشبو کتاب نینگ اوزبیکستانده سیریلیک الفباسیده چاپ ایتیلگن اوزبیکچه متنی یقینده افغانستانده یاش ژورنالیست محمد حسن تولقین تامانیدن عرب الفباسیگه اوگیریلیب، فاریاب ولایتی تامانیدن بیر مینگ نسخه ده نشر ایتیلگن ایدی. کتاب نینگ افغانستان نشریگه کمینه (عالم کوهکن) قیسقه کیریش یازگن ایدیم. حسن تولقین هم بو اثر حقیده ایکّی صحیفهلیک معلومات بیتیگن.
رساله نینگ اوزبیکستان نشرینینگ بیرینچی صحیفهلریده اوزبیکستانلیک ادبیاتشناس عالم دکتور ابراهیم حق قول طرفیدن یازیلگن تقریظ باسیلگن. جناب حق قول بویوک متفکر و صنعتکار علیشیر نوایی حیاتی، شخصیتی، علمی – ادبی میراثینی تدقیق و ترغیب قیله دیگن فن مرکزی البته اوزبیکستان دیر. لیکن نوایی شناسلیک تاریخی و ترقیاتی یوللرینی فقط بیر یا که ایکّی مملکت بیلن چیگرهلب بولمهیدی. شو حقده فکر یوریتلگنده، بیرینچیلردن بولیب قرداش تورکیهده، عملگه آشیریلگن ایشلر حقیده سوزلشگه توغری کیلهدی…. حاضرگی پیتده نوایی حیاتی علمی – ادبی میراثی، انادولیدهگی ایزداشلری کبی مسالهلرنی مهر و اخلاص بیلن اورگنیب، ترغیب و تشویق ایته یاتگن تدقیقاتچیلردن بیری فیلولوگیه فنلری دوکتوری، غازی یونیورسیتهسی نینگ پروفیسوری یوسف چیتینداغ دیر.
نوایی یوکسک احترامی نینگ بیر اعترافی صفتیده بیز اونینگ "علیشیر نوایی و عثمانلی شعریتی" کتابینی اوزبیک تیلیده نشر ایتیردیک. 2001 ییل نوامبر آییده استانبولده شو کتاب نینگ تقدیماتی اوتکزیلدی. اوشه انجمنده یوسف چیتینداغ شوندهی بیر فکرنی ایتگن ایدی: "تورکی خلقلر ادبیاتیده اوز تلنتی، بی بها ایجادی بیلن دانگ ترقتگن شاعر و ادیب کوپ. اما عیناً علیشیر نوایی گه اوخشهیدیگنی یوق. منه یونس امرانی آلهیلیک. او فقط بیزنینگ خلقیمیز آرهسیده مشهور. فضولی آذریلرنینگ اینگ بویوک دهاسی. مختوم قولی ترکمنلرنینگ بیرینچی شاعری و هکذا. علیشیر نوایی چی؟ تورکی خلقلرنینگ بَریسی اوچون بیر خیلده قدرلی و اولرنینگ همهسینی اوز اطرافیده بیرلشتیریشگه قادر قلم صاحبی دیر."
مؤلف نینگ مقدمهسیده رساله حقیده اوقووچیگه هر تامانلمه معلومات بیریلهدی. چیتینداغ بویوک متفکر امیرالکلام علیشیر نوایینی اوز ادبی – علمی اثرلری بیلن شرقی تورکی تیلنی مکمللشتیریش اوچون مثلی کوریلمهگن مقیاسده خذمت قیلگن اولوغ انسان ایکنینی تاکیدله یدی. "نوایی نینگ علمی، ادبی ایجادی سعی – حرکتلری نتیجهسیده شرقی تورک تیلی مکمل بیر ادبی تیل حالیگه کیلدی. بو ایشنی عملگه آشیرماق شرفی علیشیر نواییگه نصیب ایتدی." دیب یازهدی چیتینداغ.
اثرنینگ بیرینچی قسمیده علیشیر نوایی نینگ ترجمه حالی و حیاتیگه بغیشلنگن تفصیلی معلوماتلرنی اوقیلهدی. بو بولیمده علیشیر نوایی نینگ توغیلیشیدن آلیب، اونینگ وایهگه ییتگن محیطی، علم فنگه قیزیقیشی، شعریتی، معنوی حیاتی همده اونینگ خلق پروورلیگی و سیاست ساحهسیده توتگن اورنی و رولی کبی موضوعلر اوستیده هر تامانلمه توختلگن. کتاب مؤلفی نوایی نینگ دوستلری، صفداشلری و زمانداشلری توغریسیده هم علیحده توختلگن. اینیقسه نوایی بیلن عزیز دوستی و ایمکداشی سلطان حسین بایقرا مناستلری بارهسیده به تفصیل سوز یوریتگن تورک یازووچیسی بو ایکّی دوست حقیده اوشه دور روایتلریدن نمونهلر کیلتیرهدی.
چیتینداغ رسالهنینگ 28 – بیتیده بو خصوصده منه بولرنی یازهدی: "… نوایی باله لیکدن آق بایقرا بیلن بیرگه اوسگن. اولر بیر مکتبده اوقیگن و بیتّه استاد دن سبق آلگن. 1469- ییلده بایقرا تختگه اوتیرگچ، ایلک ایشی نوایی نینگ آبرو اعتبارینی اورنیگه قووییب، سلطنت مقیاسیده اونینگ نفوذینی یوکسلتیریش ایدی. نوایی ایسه عمری دوامیده هرات و بایقرا دولتی اوچون بی منت محنت قیلدی هرات نینگ تام معناده بیر مدنیت و ادبیات مرکزی بولیب قالیشی اوچون از تهی دل غیرت ایله فعالیت کورستدی." او شونینگدیک سلطان حسین بایقرانی اوزینینگ "رساله" اثریده نواییگه بیرگن یوکسک بهاسی اثباتی اولهراق اوشبو اثردن اقتباس کیلتیرهدی.
بو رسالهده نوایی بیلن بایقرادن سونگ علیشیرنینگ صمیمی و قَلین دوستلری و صحبتداشلریدن سنلمیش نورالدین عبدالرحمن جامی، پهلوان محمود، امیر شیخم سهیلی، مولانا بنایی، مولانا حاجی محمد، دولتشاه سمرقندی، کمالالدین بهزاد؛ ابوالقاسم بابر، ابو سعید میرزا همده نوایی بیلن حیاتده اوچرهشه آلمهگن بابر میرزا و علیشیرنی یامان کورگن سرایده گی رقیبی مجدالدین بیلن مناسبتلری بارهسیده هم ییترلی معلوماتلر کیلتیریلگن.
نوایی شخصیتی و حیاتی بیلن باغلیق ایریم قصه و حکایهلرگه هم بو کتابگه اورین بیریلگن. اثرنینگ 49 صحیفهسیده نوایی نینگ حاضر جوابلیگی بارهسیده منه بو حکایهنی اوقییمیز: "هراتدهگی گوهر شاد بیگم مدرسهسی مُدرسلریدن مولانا مسعود بیر کونی مسجد ده پیشین نمازیدن سونگ ایکی رکعت قوشیمچه نماز اوقیدی. بو حالنی کورگن نوایی: الله قرضینی اوزگن کیشی حساب کتاب قیلر ایکن، قوشیب یازیشی درست ایمس دیدی. بو سوز هر طرفگه ترقلیب کیتدی. مولانا مسعود قتیق خجالت چیکدی و: ایکّی رکعت قوشیمچه نماز اوقیدیم، اما ییللر دیر اونینگ ملامتی و عظمتیدن قوتیله آلمهدیم. دیدی."
کتاب نینگ باشقه قسمی علیشیر نوایی نینگ ایجادی و ایجادی یوکسلیشی گه عاید موضوعلرگه عاید. نوایی کیچیک لیگیدن آق شعر یازه باشلهگن. یوسف چیتینداغ کتابی نینگ اوشبو بولیمیده نوایی نینگ لسانالطیر اثریدن منه بوندهی اقتباس کیلتیرهدی:
"چون کیچیک یاشتین منگا بولدی نصیب،
نظم اداسیده خیالاتیم غریب …
شعر هر صنفین گه قیلدیم ابتدا،
تورک الفاظی بیله تاپتی ادا…
اویله کیم هر کیمسهنی کیم قیلگوسی…
بعضی ایشده بار اونینگ بیر بیلگوسی…
کیم اوزی تخصیصیغه املا دور اول،
مُهری یا توقیع یا تَمغا دور اول…
صفحه دیباسی و نظم انشاسی دور
کیم تخلص ناظمی تمغاسی دور…
مین که تورک الفاضیغه ایلب شروع،
نظم تاپتی طبع کلکیم دین وقوع…
چون سحاب طبعیم اولدی در فشان،
نظمیمه ایردی نوایی دین نشان."
علیشیر نوایی اوزیدن آلدین ایجاد ایتیب اوتگن تورکی گوی شاعر شعرلرینی اوقیب اورگنگن. او، مذکور شاعرلر شعرلریگه قطار نظیرهلر بیتگن. یوسف چیتینداغ نوایی نینگ اوشبو شاعرلر شعرلریگه یازگن نظیرهلریدن نمونهلر کیلتیرهدی. بو ییرده کتاب نینگ64 و 65 صحیفهسیدن بیر ایکّی نمونه کیلتیرهمیز:
"جهاندین کیتدی تشویش و مبادی امان کیلدی،
خلایق عیش ایتینگ بولکون، سرور جاویدن کیلدی.
سکاکی
سیوینگیل ای کونگیل آخر، که جسمینگ ایچره جان کیلدی،
قوان ای جان محزون کیم، حیات جاویدان کیلدی.
نوایی
تورکی شعریت نینگ سکاکیدن سونگره ییتیشگن ایکینچی اعتبارلی شاعری لطفی دیر. نوایی اوشه زمان نینگ ملک الشعراسی بولگن لطفی گه 27 ته نظیره یازگن. مثلاً:
غرق اولدی یوزونگ خجلتیدین گل عرق ایچره،
سرغردی قویاش باقتی چو اول صنع حق ایچره.
لطفی
مشکین خطینگ اول یوز کیبی گلگون ورق ایچره،
تون عنبری گویا که چالیبتی شفق ایچره.
نوایی
تورک یازووچیسی مذکور اثرنینگ باشقه بیر بولیمیده نوایی نینگ اوزبیک تیلیده یره تگن خزاین المعانی دیب اتلگن تورت دیوانینی هم فانی دیوانی دیب نامنلگن فارسچه دیوانینی قیسقه بیر شکلده تنیشتیریب، اوشبو دیوانلردهگی غزللردن آلتیته شاه غزلیگه شرح یازگن. او شونینگدیک حضرت نوایی نینگ بیر نیچه بیتینی کیلتیریب اولرگه ایضاح یازهدی.
نوایی نینگ شاه اثری سنلمیش خمسه حقیده هم یوسف چیتینداغ به تفصیل سوز یوریتهدی. بیش قسمدن تشکیل تاپگن خمسه نینگ هر بیر بولیمی بارهسیده قیسقه مقالهلر یازیلگن. خمسه داستانلریدن کیچیک نمونهلر بیریلگن.
اثر دوامیده حضرت علیشیر نوایی نینگ لسان الطیر، محبوب القلوب، مُنشآت، محاکمة اللغتین، مجالس النفایس، نسایم المحبت اثرلری هم بیرمه بیر تنیشتیریلب، هر بیر اثردن نمونهلر کیلتیریلهدی. کتابده نوایی ایجادی بیرین کیتین تنیشتیریلگج، جناب چیتینداغ "نوایی مکتبی یا که ایجادی یولی" سرلوحهلی مقاله سینی قویگن. اوشبو مقالهده نوایینی اوز دورینینگ تورکی تیلینی ادبیات و صنعت تیلی سویهسیگه کوتیریش اوچون تینیمسیز محنت چیککنی بارهسیده یازهدی. بو ییرده اوشبو مقالهدن بیر پرچه کیلتیرهمیز:
"نوایی تورکلرنینگ سیاست بیلن بیرگه تیلده و شعرده هم دنیا گه اوزینی کورستیشگه قادر ایکن لیگینی ایلک باره ایشانچ ایله تاکیدلهگن ذات دیر. اونینگ ایجادیده تورکی تیل اوزینینگ ایرکی و کوچ – قدرتینی توله نمایان قیلگندی."
علیشیر نوایی نینگ ادبی شخصیتی توغریسیده قلم تیبره تگن یوسف چیتینداغ، شاعرنینگ غزل نویسلیگی، خمسه نویسلیگی، تذکره نویسلیگی همده معما نویسلیگی حقیده هم عجایب معلوماتلر کیلتیرهدی. یازووچی نوایی نینگ شعرگه و شاعرلرگه مناسبتی بارهسیده هم یازهدی. مؤلف کتابی نینگ بو قسمیده منه بوندهی نقل قیلهدی:
"نوایی نینگ نظریده شاعرلیک مقامی نهایتده یوکسک دیر. کونلرنینگ بیریده نوایی نینگ حضوریگه بیر سوداگر کیلیب، اوندن اوغلیگه شاعرلیکنی اورگتیشنی التماس قیلیبدی. امیر علیشیر اوندن: اوغلینگیز قیسی هنر (صنعت) گه قیزیقهدی؟ دیب سورهبدی. "اوغلیم مین کبی تجارتچی بولیشنی ایستهیدی. مین ایسه اونینگ شاعر بولیب ییتیشماغینی ایستهیمن. " دیبدی سوداگر. بونگه جواباً، نوایی: اصلیده تجارلیک بیر هنر (صنعت). مادامیکه، اوغلینگیز بونی ایستر ایکن اجازت بیرینگ، اورگنسین. شاعرلیک کمدن کم انسانلرگه اعطا ایتیله دیگن صلاحیت دیر، دییه جواب بیریبدی."
کتاب نینگ آخرگی بولیمیده نوایی نینگ عثمانلی شاعرلرگه تاثیری توغریسیده هم قیزیقرلی معلوماتلر یازگن چیتینداغ، 15 – و 16 عصرلرده نوایی غزللریگه نظیره یازگن عثمانلی شاعرلر آتلرینی یازیب اولر طرفیدن یازیلگن نظیرهلر سانی بارهسیده معلومات بیرهدی. او نوایی غزللری و اونگه یازیلگن نظیرهلردن نمونهلر بیرهدی.
مثال:
نوایی
نیچه بولغهی زخملیق کونگلیمنی محزون ایلهمک،
زخم قانیدین کوزوم یاشدین جگر گون ایلهمک.
ادنی
ای جفا جو خاطروم درد ایله محزون ایله دون،
زخم سینم دین کوزوم یاشین جگرگون ایله دون.
بونی هم ایسلب اوتیش لازم که 212 صحیفهنی اوز ایچیگه آلگن اوشبو کتابده املا خطالری کم دن کم اوچرهیدی. بو ییرده حسن تولقین دقتینی آلقیشگه سزاوار دیب بیلهمن. "علیشیر نوایی" دیب ناملنگن بو کتاب هر بیر افغانستانلیک اوزبیک نینگ کتابخانهسیدن علیحده جای ایگللشی لازم دیب بیلهمن. سیزگه تنیشتیریلگن بو کتاب، نوایی خضرتلرینی سیوه دیگن انسانلرتامانیدن بیر ایمس بلکه بیر نیچه مرته اوقیشگه ارزیدیگن اثر سنهلهدی.
