مقام صنعتی کوپچیلیک خلقلرنی موسیقه میراثیده موجود بولیب، ملی موسیقه نینگ اساسینی تشکیل ایتهدی. مقاملر معلوم ترتیبده یره تیلگن تورکوملی موسیقی مجموعه بولیب، بسته کارلیک ایجادیاتی نینگ اوزیگه خاص صیقل بیریلگن توریدیر. مقاملر کینگ معناده خلق موسیقی قاموسی دیر.
چونکه اولرده، خصوصاً شش مقامده اوزبیک و تاجیک خلقلری موسیقهسیگه خاص وزن خصوصیتلری ساده – آهنگلر، دایره اصوللری، شعریت بیلن خلق اشوله یوللرینینگ باغلَنیش قاعدهلریگه اساسلنگن قطار جبههلر اوز توله قانلی افادهسینی تاپگن.
مقام نیمه؟ مقام عربچه «جای» «اورین»، «مکان» موسیقه توشونچهسیده ایسه چالغو اسبابلریده تاووش حاصل ایتیلهدیگن جای، یعنی اصلیده پرده معناسینی بیلدیرهدی. مقام معین پرده دن باشلنهدیگن لَد – تَنالیکنی، همده اولرگه ماس کیلهدیگن کوی و اشولهلر مجموعهسینی هم افادهلیدی.
« غیاث الغات» قاموسی نینگ مولفی غیاث الدین اوتمیش عالملرنینگ ملاحظهلریگه تَیهنیب، مقام عبارهسینی قوییدهگیچه تعریف لیدی: «مقام – پرده سرود را گویند» – «مقام دیب کوی و اشولهلر پردهسیگه ایتلیهدی».
بو ییرده کوی و اشولهلر باشلنگنده پرده همده اولر حکت ایتگن لَد تاووش قطارلری حسابگه آلینگن البته.
موسیقه گه دایر ایسکی مقاملردن معلوم که، مقاملرنینگ تاریخی – نظری و علمی تامانلری بار.
اولرنینگ نظری مثاللری عصرلر مابینیده یشب ایجاد ایتگن کیندیی، فارابی، خوارزمی، ابن سینا، شیرازی، مراغی، جامی و حسینی کبی بویوک عالملرنینگ رسالهلریده چقور علم اساسیده شرحلب بیریلگن.
شونی قید ایتیش لازمکه موسیقه نظریهسی همه شرق خلقلریده بعضی تفاوتلرنی حسابگه آلمگنده دییرلی بیر خیل مضمونده بولگن. حتی مقاملر، شعبهلر نامینی هم اوخشش ایدی.
لیکن، اولرنینگ موسیقی مضمونی هر بیر خلق نینگ اوزیگه خاص بولیب، بیر – بیریدن توبدن فرق ایتگن.
اوتمیشدهگی موسیقی نظری رسالهلرده اون ایکّی مقام (دوازده مقام) موسیقهسی و اونگه کیرگن 24 شعبه و آلتی آوازه حقیده ملاحظه یوریتیلهدی. معلومکه، تیمور دوریدن باشلب، تا 18- عصرگچه یرهتیلگن موسیقه رسالهلریده، ادبی، تاریخی و بدیعی منبعلرده مقاملر اوستیده ایجادی ایش آلیب بارگن سازنده – بستهکارلر، اولر یرهتگن کوی و اشولهلر ناملری کیلتیریلهدی، اولرنینگ قیسی مقامگه تیگیشلی ایکنی، دایره اصوللری حقیده گپیریلهدی موسیقه رسالهلریده کییلتیریلگن اون ایکّی مقاملرنینگ پردهلری آلتی مقامدهگی شکلی دییرلی ماس کیلهدی یاکه اولرگه جوده یقیندیر.
16-17- عصر عالملریدن نجمالدین کوکبی و درویش علی چنکی کبی عاملرنینگ رسالهلریده بخارا خانلیگی ایتیلگن اون ایکّی مقام و اولر اساسیده کوی اشولهلر بستهلنگن صنعتکارلر حقیده گپیریلهدی.
اون ایکّی مقام نینگ شش مقامیگه مناسبتی مسالهسیگه کیلسک اولردهگی مقام و شعبه نامی کوپینچه بیر خیل. بو ایسه اون ایکّی مقامدهگی ایریم مقام و شعبه آلتی مقامگه بیرلشتیریب، یخلیت تورکوم حالیگه کیلتیریلگنیدن درک بیرهدی.
شش مقام ترکیبده اون ایکّی مقامدهگی ناملر اوچرهشینی حسابگه آلیب، بو ییرده اون ایکّی مقام و اولر نینگ شعبهلرینی سنَب اوتهمیز.
اون ایکّی مقام مجموعهسیگه قویدهگی مقاملر، اولرنینگ معلوم کورینشلری – آوازی و شعبهلر کیرهدی: عشاق، نوای، بوسلیق، راست وحسینی…
