مطبوعات دیگنده اوتمیشلرده اهالیگه معلومات ییتکزیش اوچون باسمه خانهلرده چاپ ایتیله دیگن نشریهلرتوشینیلگن. اوشبو نشریهلر اساساً کوندهلیک (روزنامه)، هفتهلیک (هفتهنامه) آینامه (ماهنامه – مجله) شونینگدیک موقوت یعنی نشر ایتیش وقتی معلوم بولگن نشریهلر همده غیر موقوت یعنی خواهلهگن وقتده باسیله دیگن نشریهلردن عبارت بولگن. اما بوکونگه کیلیب مطبوعات معناسی اوزگرگن.
سونگی ییللرده تکنالوژی عالمیده یوز بیرگن ترقیات و رواجلنیش مطبوعات ساحهسیده هم کوتیلمهگن ایجابی اوزگریشلرگه سبب بولگن. چاپ صناعتینینگ زمانولشیویدن آلیب، رادیو تلویزیونلر ساحهسیده یوز بیرگن ترقیات همده انترنت نشرلری میدانی کینگه ییشی مطبوعات معناسینی هم اوزگرتیردی.
کیینگی ییللرده مطبوعاتگه مقابل میدیا – رسانه (ییتکرمه) سوزلری ایشلتیله باشلهدی. بوکون نینگ اوزیده در واقع رسانه – میدیا (ییتکرمه) دیگنده باسمه خانهلرده نشر ایتیله دیگن نشریهلردن آلیب، رادیو و تلویزیون همده انترنت و آنلاین نشرلر توشونیلهدی. و اما مطبوعات سوزی کینگ دایرهده رسانه (ییتکرمه) معناسیده توشونیلسه تار دایرهده ایسه باسمه خانهلرده قاغازده باسیله دیگن تورلی شکلدهگی نشریهلر توشونیلهدی.
اوزبیک مطبوعاتی اوتمیشی
افغانستانده اوزبیک مطبوعاتی اوزاق اوتمیشگه ایگه ایمس البته. در حقیقت مملکتده اوزبیک مطبوعاتی تاریخی رادیودن باشلنهدی. 1350 ییلی میزان آیی نینگ اونینچی کونی محمد ظاهر شاه حاکمتی دوریده دولت رادیوسی (رادیو افغانستان) ده ایلک بار اوزبیک تیلیده اون بیش دقیقهلیک رادیو برنامهلری یایینلنه باشلهگن. محمد داوود خان حاکمیتی دوریگه کیلیب نامعلوم سببلرگه کوره دولت رادیوسی نینگ اوزبیک تیلیدهگی یایینلری توخته تیلگن. اما اوزبیک تیلی نینگ باسمه مطبوعاتی یولدوز هفتهلیگی بیلن باشلنهدی. 1357ییلی افغانستان خلق دموکراتیک حزبی حاکمیت تیپهسیگه کیلیشی بیلن سرطان آییده "یولدوز" هفتهلیگی اوزبیک تورکمن تیللریده نشر ایتیله باشلهگن ایدی. کیینچه "گوراش" جریدهسی ترکمن تیلیده نشرایتیله باشلهشی بیلن یولدوزجریدهسی اوزبیک تیلیگه اختصاصلشدی.
یولدوز جریدهسی هفتهده بیر مرته چاپ ایتیلب، پایتخت کابلدن علاوه اوزبیکلر حیات کیچیره دیگن باشقه ولایتلر اینیقسه شمالده ترقتیلردی. یولدوز نشریهسی مملکت اوزبیکلری تامانیدن خوش قرشیلندی. یولدوز جریدهسی نینگ بیرینچی سانلریده شاعر و یازووچی مرحوم محمد امین اوچقون باش محرر صفتیده خذمت قیلدی. کیینچهلیک خانم آیخان بیانی و عبدالله رویینلر اوشبو جریده نینگ مسؤول مدیرلری صفتیده فعالیت آلیب باردیلر.
داکتر نجیبالله حاکمیتی دوریده یولدوز ادارهسی مزاشریف شهریگه کوچیریلدی.اوشبو جریده مملکت شمال ولایتلریده 1371 ییلدن سونگ افغانستان ملی اسلامی جنبشی تامانیدن اداره ایتیله دیگن ییللرده "جنبش" حمایتی بیلن آینامه شکلیده استاد نورالله آلتای محررلیگیده باسیلر ایدی.
سونگی ییللرده ایسه یولدوز قبیلهلر و چیگره ایشلری بوییچه وزیرلیگی نشریگه ایلنیب اوزبیک تیلیدن علاوه باشقه تیللرده هم نشر ایتیلردی. شمالده جنبش حاکمیتی دوریده امیرعلیشیر نوایی فرهنگی انجمنی فعالیتی سیزیلرلی ایدی. اوشبو انجمن چارچوبهسیده "یاغدو" مجلهسی استاد لبیب محررلیگیده همده جنبش نشریهسی سنلگن "ساوغات" جریدهسی استاد برهان الدین نامق محررلیگیده پاکستانده نشر ایتیلردی.
عبدالله رویین باشقرگن "توغری یول" مجلهسی هم مزارشریفده بیر ایکی سانده نشر ایتیلگن ایدی. اوشه پیتلرده میمنه شهریده امیر علیشیر نوایی نینگ نشریهلریدن"قویاش" فصلنامهسی هم بیر ایکی سانده چاپ ایتیلگن ایدی. بیر نرسهنی اونوتمسلیگیمیزکیرهک که، طالبان حاکمیت دوریده طالبلرادارهسیده بولگن منطقهلرده اوزبیک تیلیده بیرار بیر گزیته یا مجله چاپ ایتیلمهگن.
طالبان حاکمیتی رادیوسی آرقهلی معین ساعتلرده اوزبیک تیلیده خبرلر یایینلنگن خلاص. طالبان دوریده امیرعلیشیر نوایی انجمنی نینگ بدرغه لیکدهگی مجلهسی «چاووش» استاد رحیم ابراهیم محررلیگیده اسدالله ولوالجی، داکتر گل احمد تانیش، کمینه (محمد عالم کوهکن) و باشقه بیر قطار اوزبیک و ترکمن قلمکشلر همکارلیگیده پاکستان نینگ پیشاور شهریده چاپدن چیقر ایدی.
اوزبیک مطبوعاتی طالبلردن کیینگی دورده
2001 ییل آخریده طالبلر تیزیمی قولهتیلگنیدن سونگ حامدکرزی باشچیلیگیده دموکراتیک تیزیم مملکتنی باشقردی. ینگی اساسی قانون ایشلب چیقیلیب کوچگه کیریتیلدی. ایرکین مطبوعات و سوز ایرکینلیگی کفالتلندی. اوزبیک تیلی اکثریت اوزبیکلر حیات کیچیرهدیگن منطقهلرده اوچینچی رسمی تیل اولهراق اساسی قانونده قید ایتیلدی. ینگی دورده مملکت بویلب اونلب خصوصی رادیو و تلویزیونلر تاسیس ایتیلب فعالیتگه باشلهدی.
مذکور تلویزیونلر و رادیولر آرهسیده امتیاز ایگهلری اوزبیکلر بولگن و یا اوزبیک تیلیده کورستوولر و یایینلر بیرهدیگن رادیولر و تلویزیونلر هم آز ایمس. دولت رادیو تلویزیونی (ملی رادیو تلویزیون) ده هم اوزبیک تیلیدهگی کورستوولر و یایینلر آلدینگی دیک دوام ایتماقده.
ملی تلویزیونده کرزی حاکمیتی دوریده اوزبیک تیلیده 20 دقیقهلیک کورستوولر باشلندی. اما باسمه مطبوعات احوالی حامدکرزی حاکمیتی دوریده رونق تاپمهگن. افغانستان ملی اسلامی جنبش حزبی نینگ نشری سنلگن "هولکر" جریدهسی تخار ولایتیده بیر نیچه سانده چاپ ایتیلگنیدن خبریمیز بار.
کرزی حاکمیتی دوریده مدنیت وزیرلیگی تامانیدن نشر ایتیلهدیگن "وطنداران" جریدهسی نینگ بیر قسمیده اوزبیک تیلیده هم شعرلر و مقالهلر باسیلگنیگه هم گواهمیز. سونگی ییللرده قانونی جهتدن افغانستانده اوزبیک مطبوعاتی رواجی اوچون لازم شرایط مهیا ایتیلگنیگه قرهمی سونگی اون ییل دوامیده مملکت بویلب اوزبیک مطبوعاتی دییرلی رواجلنمهدی دیسک هم خطا قیلمهگن بولهمیز. بونینگ سببلری اوستیده توختهلسک: اوزبیک مطبوعاتینی رواجلنتیریش اوچون مالیوی حمایتگه جدی احتیاج سیزیلهدی. بوندهی حمایت ایچکی همده خلق ارا منبعلر تامانیدن عملگه آشیریلمهگنی باعث افغانستان بویلب اوزبیک مطبوعاتیگه قد تیکلشگه امکان بیریلمهدی.
اصلیده مملکتده حقیقی اوزبیک مطبوعاتینی وجودگه کیلیشی اوچون ملکهلی مطبوعاتچیلر و مسلکدن خبردار ژورنالستلرگه هم جدی احتیاج سیزیلهدی. افسوسکه افغانستانده اوزبیک تلی و ادبیاتی همده ژورنالیزم اصوللری بیلن یخشی تنیش بولگن خبرچیلر یوقلیگی هلی گچه اوزبیک مطبوعاتی نینگ شکللنمسلیگیگه آلیب کیلگن باشقه بیر اساسی عامل سنلهدی.
سناقلی اوزبیک ژورنالستلر بارلیگی بو ساحهده هیچ بیر معمانی برطرف ایته آلمه یپتی. اوزبیک مطبوعاتی نینگ مخاطبلری مسالهسی هم باشقه بیر جدی معما حسابلنهدی. اوزبیک تیلیده هر قندهی معیارگه برابر گزیته یا مجله نشر ایتمنگ اونی اوقییدیگنلری و پول تولب ساتیب آلهدیگنلری سانی کوپ ایمسلیگی هیچ کیمگه سر ایمس.
بو ایسه باشقه بیر اساسی سوال. رادیو تلویزیونلر اوز مخاطبلریگه ایگه البته. چونکه کوزبیلن کوریلیب قولاق بیلن ایشیتیلهدیگن میدیا اوشبو سوال دایرهسیدن تشقریده. (مملکتده اوزبیک تیلیده سوادلی بولگن کیشیلر سانی نینگ آزلیگی اوزبیک مطبوعاتینینگ رواجلنیشگه امکان بیرمهیدگن باشقه بیر جدی عامل سنلهدی. کیلهجکده افغانستان بویلب اوزبیک مطبوعاتی شکللینشیگه بد بین بولمسلیگیمیز کیرهک.
چونکه اهالی آرهسیده تیل، ادبیات و تاریخگه قیزیقیش عنصری کوچلی. کیلهسی ییللرده اوزبیک یاشلرنینگ اوزبیک تیلیدهگی سواد درجهسی آشیشی بیلن یوقاریده ایسلب اوتیلگن معمالردن بیری برطرف ایتیلهدی. شونینگدیک اوزبیک مطبوعاتی رواجی اوچون جان کویدیرهدیگن اوزبیک ژورنالستلر قتلمینی صحنهگه کیلیشیگه هم امید قیلسه بولهدی.
