علیشیر نوایی هجری 844ییل رمضاننینگ 17 سی، میلادی1441- ییل(فبرور 9) هرات شهریده تولد تاپگن. نوایینینگ اعترافیگه کۉره، آته ـ بابالری امیر تېمور و اونینگ اولادلری خذمتیده بۉلگن. آتهسی غیاثالدین کیچکینه بهادیر حکمدار ابوالقاسم بابرنینگ نفوذلی عملدارلریدن اېدی. دولتشاه سمرقندی اۉز تذکرهسیده بو حقده شوندی یازهدی: " بو بویوک امیرنینگ آتهسی دنیانینگ مشهور انسانلریدن و چیغتای اوروغینینگ اولوغلریدن اېدی. سلطان العظیم ابوالقاسم بابر زمانیده مملکت و دولتنینگ تدبیر اېگهلریدن بیری بۉلیب، تورکی قومدن اېدی. نوایینینگ آته طرفی اصلزاده بۉلگنیدېک، آنه طرفی هم نسل نسبلی اېدی. مثلن، آنهسینینگ بوبهسی حسین بایقرانینگ باباسی بایقرا میرزانینگ بېگلر بېگیسی بۉلگن. آتهسی علیشیرنینگ تربیهسیگه علیحده اهمیت بېردی. اینیقسه، علمگه، ادبیاتگه بۉلگن مهری عینن عایلهده اونینگ کۉنگلیده کورتکلندی. نوایینینگ هم آته، هم آنه تاماندن تمام ایله علم و صنعت صاحبلری بۉلگنی و عینن شوندی محیطده وایهگه یېتگننینی اثباتلاوچی ینه بیر دلیل اونینگ هر ایکّی تاغهسی هم شاعر بۉلگنلردیر.
اۉسمیرلیکده ابوالقاسم بابر سراییده حسین بایقرا بیلن بیرگه اولغیدی. حتا بو دورنی تصویرلاوچی بیر خلق حکایهسی هم موجود. بو دورده علیشیر نوایی بیلن حسین بایقرا بالهلیگیدن یقین اۉرتاق بۉلیب، مکتبده هم بیرگه تحصیل آلیشگن. اولرنینگ استادی جوده ذکاوتلی کیشی اېکن. بیر کونی استاد شاگردلرینینگ نیمهگه قیزیقیشینی بیلماقچی بۉلیبدی. ایکاویگه هم باش و قیلیچ رسمینی چیزیب بېریبدی و اونگه ایضاح یازیب کېلیشلرینی ایتیبدی. علیشیر باش و عقل، هنر تعریف اېتیلگن بیر غزل یازیبدی. حسین اېسه مقتاو تۉله سۉزلر بیلن قیلیچ و جنگ حقیده یازیبدی. استاد ایضاحلرنی اۉقیبدی و آسمانگه قرهب، پارلب تورگن قویاشنی علیشیرگه، قاره بولوتنی اېسه حسینگه کۉرسهتیب، علیشیرگه " آفرین" دېبدی. حسین میرزاگه اېسه هېچ نرسه دېمهدی. اونگه هېچ قندی مناسبت بیلدیرمهگنیدن عجبلنگن حسین میرزا: "هر حالده مېنگه تحسین ایتیشنی اونوتدی" دېب اۉیلب، استادیدن مکافاتنی سۉرهدی. اوستاد شهزادهگه قرهب: "سېنینگ مکافاتینگ هیحاتدیر "دېدی. علیشیر اۉز مکافاتینینگ معناسینی بیلگنیدن جوده سېوینیبدی. حسین میرزا اېسه، بو مکافات سیرینی توشونه آلمهدی. باش و قیلیچ رسمیدهگی باش عقلنینگ رمزی بۉلیب، انسانلرگه خذمت اېتیشنی، قیلیچ اېسه عقلگه قرشی کېلیشنی رمزی افادهلنگن.
1447 ییلده شاهرخ میرزا وفات اېتهدی و تخت اوچون تَلشیشلر اوج آلدی. ناتینچلیکلر طفیلی کیچکینه بهادر علیشیرنی آلیب، یزد ارقهلی عراققه کېتیشگه مجبور بۉلهدی. اۉشنده علیشیر آلتی یاشده اېدی. بو سَفر اثناسیده " ظفرنامه" مولفی شرفالدین علی یزیدی بیلن اوچرهشیشگه نوایی آرهلریده بۉلیب اۉتگن صحبتنی کېیینراق " مجالسالنفایس" اثریده تیلگه آلهدی.
کیچکینه بهادر وضعیت یخشیلهنیشی بیلن 1452 ییلی ینه خراسانگه قیتیب کېلهدی. یعنی بو ایریلیق بېش ییلچه دوام یېتدی . نوایی اون بیر یاشگه تۉلگندی. کیچکینه بهادر مملکتگه قیتگن پیتی اۉشه چاغده هرات حکمداری بۉلگن ابوالقاسم بابرنینگ خذمتیگه کیردی و اۉغلینی اونینگ حمایهسیگه بېردی. " مجالسالنفایس" دهگی معلوماتگه بناً کیچکینه بهادر بو زمانلر سبزوار امیری بۉلهدی و علیشیر هم او بیلن بیرگه کېتهدی.
نوایینینگ سبزوارده تعلیم آلگن استادلریدن بیری جامی اوهادی مستوفی اېدی. او عرب ادبیاتی و فلکیات علمیده اۉز زمانهسینینگ اېنگ پیش قدم آدملریدن اېدی. هراتگه قیتگندن کېیین هم علیشیر بابر حضوریده قالهدی. ابوالقاسم بابر 1456ـ ییل مشهدگه کېتر اېکن، علیشیرنی هم، حسیننی هم اۉزی بیلن بیرگه آلیب کېتهدی. پادشاهنینگ اعتباری و مرحمتی طفیلی ایکّی دۉست هم یخشی تعلیم ـ تربیه آلیشگه مشرف بۉلهدی.
آرهدن بیر ییل اۉتگچ، ابوالقاسم بابر مشهدنی قۉلگه کېلتیرهدی. شو ییل حسین بایقرا مروگه قیتهدی، نوایی اېسه مشهدده قالیب، تعلیمینی دوام اېتیرهدی. او مشهدده، البتّه معلوم بیر قیینچیلیکلرگه یوزلشگن اېدی. بو دورده هرات تختینی اېگلّهگن ابو سعید میرزانینگ نواییگه هم، عایلهسیگه هم مناسبتی یخشی اېمسدی. نوایی نثری اثرلرینینگ بعضیلریده بونی ایماـ اشاره طرزیده افادهلب اۉتهدی.
مشهدده یشنهگن پیتلری نوایینینگ یاشلیک ییللریگه تۉغری کېلهدی. امام علی ابن موسی رضانینگ قبری بو شهرده بۉلگنی اوچون شهر هم مدنی، هم دینی طرفدن جوده گوجوم بۉلگن. نوایی شهرنینگ معنوی محیطیده جوده تاثیرلَنر، امکان درجهسیده اوندن بهره آلیشگه حرکت قیلر اېدی. اینیقسه، او مشهدده امام رضا مدرسهسیده اۉقیگن پیتی بیر قنچه فارسی زبان عالم و شاعرلر بیلن تَنیشیب، بعضی لریدن سبق آلگن. اولر آرهسیده کمال تربیتی و عرب عروضینینگ استادلریدن درویش منصور هم بار اېدی. اول ابوالقاسم بابر، سۉنگ پدر بزرگوازیمیزنینگ وفاتی طفیلی یکّلنیب قالگن علیشیر تېموری عملدارلردن سید حسن اردشیرنینگ مرحمتیگه اېریشهدی.
نوایی آتهسینینگ وفاتیدن بیر مددت کېیین، یعنی 1464ـ ییل مشهددن هراتگه قیتگچ، ابو سعید میرزانینگ خذمتیگه کیرهدی. اۉشنده ابو سعید میرزانینگ تاریخینی یازهیاتگن عبدالصمد بدخشینینگ بیر بیتیدهگی خطاسینی تاپگن نوایی اونینگ حرمتینی قازانهدی. لېکن خالص اورینیش و اینتیلیشگه قرهمسدن ابوسعیددن الطفات کۉرمهگن نوایی هراتنی ترک اېتیشگه مجبور بۉلهدی. شو زیلده سمرقندگه کېتیب، تحصیلنی علم مرکزلریدن بۉلگن اۉشه قدیم شهرده دوام اېتیرهدی.
اصلیده ابو سعیدنینگ نواییگه یخشی مناسبتده بۉلمسلیگینینگ اصل سببی دۉستی حسین بایقرانینگ اونگه قرشی چیقّنلیگیدیر. حتی، ابو سعید شبهه و گمان باعث نوایینینگ تاغهلری بۉلگن شاعر کابلی و غربینی هم قتل اېتیرگندی. ظهیرالدین محمد بابر اۉز معماریده نوایینینگ قیسیدیر بیر عیبینی پیش قیلیب، ابو سعید تامانیدن هراتگه اخراج قیلینگنینی سۉزلیدی. بارتولد و بېرتیلیس سمرقند اولوغبېکدن سۉنگ علم مرکزی مقامینی یۉقاتگنی سبب علم آلیش اوچون نوایینینگ سمرقندگه باریشی ممکن اېمسلیگینی یازدی. اما مسالهنینگ اصل ماهیتی نوایینی استاد حسن اردشیرگه یوبارگن شعری مکتوبیده بیان اېتیلگن.
دېمک، نوایی هراتده قالهآلمسلیگینی توشونیب، سمرقندگه یۉل آلهدی و حاجی فضلالله ابو لیسنینگ خانقاهیده ایکّی ییل کون کېچیریب، اوندن تحصیل آلهدی. نوایی بو یېرده سمرقند حاکمی و اوّلراق هراتده اۉن ییل حاکملیک قیلگن احمد خواجهبېک همده ابو سعیدنینگ قَیین آتهسی درویش محمود تارخاندن مرحمت کۉرهدی. نوایینینگ سمرقندده قنچه وقت قالگنینی بیلمیمیز. فقط 1466 ـ ییلده اونینگ هراتده اېکنی معلوم. چونکی بو وقت لعلی سلالهسینینگ بدخشاندهگی قۉزغهلانی باعث نوایی هراتده قالیشنی خواهلهمیدی و ایکّینچی مرته سمرقندگه کېتیشگه مجبور بۉلهدی.
اونینگ حسن اردشیرگه یازگن شعری مکتوبی عین اۉشه وقتده قاغذگه توشیریلگن بۉلسه کېرهک. بو مکتوبده نوایی حکمدار و عملدارلردن کۉپ شکایت قیلهدی: "مېن بیر شاعرمن، اۉزیمنی نظامی و فردوسیدن هم کوچلی دېب بیلهمن. تَنیقلی عالم بۉلگنیم حالده هراتده ازیتدن باشقه هېچ نرسه کۉرمهیپمن. هراتده سمرقنددن دېگنده (ابو سعید میرزا)، پستکش و قانون بوزرلیکنینگ حاکمیتی تصوریگه کېلهدی. بولر قاره تاشدن قیزیل آلتین چیقریش و قاره چقه اوچون هنرلی انسانلرنی کفنگدا قیلیش بیلن مشغولدیرلر. بو یېرده بوگون اۉتیریب دردلَشهدیگن بیرار دۉستیم یۉق، فداییلرچه محنت قیلیشیم اوچون بیرار معاش هم تعین قیلیشمهدی، حتی بیرار خانه هم بېریشمهدی. شوندی پیتده وطننی ترک اېتیشدن باشقه چاره هم قالمهدی. باشقه جهتدن هم آلیشگه احتیاجیم بار".
منهبولردن معلوم بۉلیشیچه، انچه وقتنی سمرقندده اۉتکزگن نوایی بو یېرده بیر قنچه شاعرلر بیلن تَنیشهدی. ریاضی، اولایی شاشی و یوسف بدیعی اندیجانی شاعرلردندیر. " مجالس" ده نوایی ریاضی قلمیگه منسوب بیر بیتنینگ خطاسینی تاپیب تحریر قیلیشنی سۉزلهگنده، ریاضینینگ قتّیق جهلی چیقهدی و مناظرهگه کیریشلهدی. بو تارتیشووده ریاضینینگ طرفدارلری ارهلشگنلیکدن سۉنگ نوایی دورهنی ترک اېتهدی. شونگه اۉخشش حادثه نوایی اولایی شاشی اۉرتهسیده هم بۉلیب اۉتهدی. اولایی اۉز دورینینگ مشهور معمانویسلریدن اېدی. نوایی اونینگ زیارتیگه بارهدی و اولایینینگ آیاغی سینگنیدن وافق بۉلهدی. یانیده بیر مددت اۉتیرگنیدن سۉنگ اونگه جوابی "ولا" بۉلگن معما یازیب بېرهدی. اولایی معمانی اۉقیب کۉرهدی، اونگه جوده معقول کېلهدی. کېیینچهلیک اولایی هم بو معماگه نظیره طریقهسیده جوابی "نوایی" بۉلگن بیر معما یازیب اونگه جونتهدی. ایجادی همکارلیک نوایی و اندیجانلیک نوقران شاعر یوسف بدیعی بیلن هم رۉی بېرگن اېدی.
1469ـ ییل ابو سعید میرزا عراققه یوریش باشلهگن اېدی. بوندن فایدهلنگن حسین بایقرا اېسه خراسانگه قرهب یوزلنهدی. آتهسینینگ یۉقلیگیده سمرقندنی باشقرهیاتگن احمد میرزا هم بو خبر طفیلی قۉشینی بیلن خراسانگه باریشگه مجبور بۉلهدی. اونینگ قۉشینی آرهسیده نوایی هم بار اېدی. عین شو اثناده آققۉیونلی حکمداری اوزون حسن ابوسیعدنی اولدیرگنی حقیده خبر یېتیب کېلهدی. بو مژده حسین بایقرا اوچون کتّه امکانیت بۉلگنی و زودلیک بیلن او هرات تختینی اېگللیدی.
البتّه، احمد میرزانینگ آرتگه چېکینیشیدن اۉزگه علاجی قالمهگندی. حسین بایقرا تختگه اۉتیررـ اۉتیرمس احمد میرزادن دۉستی نوایینی هراتگه یوباریشنی التماس قیلدی. نوایی بایقرانینگ تختگه چیقّن کونیدن ییگیرمه تۉقیز کون کېیین هراتگه یېتیب باردی و تبریک صفتیده "هلالیه" قصیدهسینی یرهتدی. شوندن سۉنگ، نوایی دولت ایشلریگه کیریشب کېتدی همده بیر قنچه مددت بایقراگه صداقت بیلن خذمت قیلدی. حسینی بایقرا هم علیشیرنواییگه عزت ـ حرمتینی اظهار قیلیشدن چېکینمهگن. حتی او بیر فرمانیده نوایی بیلن کۉکلداش بۉلگنینی تیلگه آلگن. منشات مروردی. سلیمانیه کتابخانهسی، ولیالدین افندی2732،11اَ.
نوایی سلطانحسیندن اېلک قبول قیلگن خذمت تکلیفی مهردارلیک بۉلگن اېدی. بو رسمی خذمتدن تشقری او سلطاننینگ مقربی اېدی. شاعرنینگ اېل آغزیگه توشگن دستلبکی اولکن خدمتی 1469ـ ییلده هراتده سالیقلر طفیلی یوزگه کېلگن خلق غلهیانینی عاقلانه ترتیب بیلن آلدینی الگنی اېدی.
نوایی 1472ـ ییلده سعید حسن اردشیر بیلن بیرگه امرلیک لوازیمگه چیقهدی، مهردارلیکنی اېسه شاعر امیر شیخیم سهیلیگه تاپشیردی.
تعامل گه کۉره، دېوان و مجلسلرده اوروغ و قوم بېکلرینینگ موقع ـ اعتبارلریگه قرهب اېگللیدیگن جایلری بار اېدی. فرمانلرگه هم اۉشه موقعگه کۉرگه مهر باسیلردی. نوایی منسوب اوروغنینگ موقعی اۉزگهلردن کېیین بۉلگنی اوچون مهرنی هم او باشقه منصبدار بېکلردن کېیین باسیشی کېرهک اېدی. نوایینینگ سلطانگه بۉلگن یقینلیگی معلوم بو ینگی وظیفهسینی باشلهگچ، مهرلنهجک فرماننی آلدین نواییگه کېلتیریشردی. نوایی هم مهر باسیش اوچون مسلکداشی سیعد اردشیرگه یوبارر اېدی. اما سیعد اردشیر نواییگه بۉلگن حرمتی یوزهسیدن مهر باسیشدن اۉزینی چېتگه تارتردی. نوایی اېسه تواضعسیدن مهرنی فرمانینینگ اېنگن پستیگه باسر اېدی. شاعر بو خط ـ حرکتلری بیلن کوتیلمهگن بیر عالیجنابلیک کۉرستگن اېدی. بو ایش کېیینچهلیک رسمی عادت توسینی آلدی.
نوایی حسین بایقرانینگ حضوریگه اېگلّهگن موقعی و نفوذیگه قرهمی دولت ایشلریدن اوزاق ییراقلهنیشنی ایستردی. فقط غنیملر ایستگیگه ضد روشده نوایی ینگیرـ ینگی خذمتلرگه تعینلهنردی. اونینگ سرایدهگی اساسی رقیبلریدن بیری مجیدالدین اېدی. لېکن آلیب باریلگن تفتیش ـ تېکشیرولر مجیدالدیننینگ سرایدن ایشدن آلینیب، پروانهچی اېتیب تعینلهنیشگه سبب بۉلهدی.
نوایی 1476ـ ییل مولانا عبدالرحمن جامینینگ مرشیدلیگیده نقشبندیلیک طریقتیگه کیرهدی. نوایینینگ اصل ادبی ایجادی انه شوندن کېیین باشلنهدی. 1479ـ ییل نوایی هراتدن کېترکن، ابو سعیدنینگ اوغلی میرزا ابوبکر اۉزینینگ وکیلی صفتیده قالدیرهدی. 1481ـ ییل اوکهسی درویشعلیگه امیرلیک منصبی بېریلهدی.
نوایی استرآبادگه کېتگچ، دولت باشقرویدهگی باشباش داقلیکلر کون ساین آرتیب بارهیایگن اېدی. نوایی مملکتنینگ بوندی احوالیدن اضطرابده توشر، فرصت توغیلگنی زهاتی سلطاننینگ آگاهلنتیریشگه قرهمی، بو معمالرنی اعتبارسیز قالدیرماقنی او افضل حسابلر اېدی. بو حادثهلر سلطان و نوایی آرهسیدهگی دۉستانه مناسبتلرنینگ بیر مونچه ساووقلشتیریشگه سبب بۉلدی. اۉشه کېزلرده دولت ذخیرهسیدهگی تنقیسلیک هم آرهدهگی تاباره ترنگلشیب بارهیاتن مناسبتنی ینه ـ ده کېسکینلشتیردی. بیر دولت مجلسیده حسین بایقرا سلطنتنینگ پولیگه احتیاجی بارلیگی حقیده گپیرهدی. لېکن ارکان دولتدن بیری خزینه دېیرلیک بۉش قالگنلیگینی تاکیدلهدی. شونده مجیدالدین تواضع بیلن: "اگر مېنگه وکالت بېرسنگیز قیقسه وقت ایچیده مادی معمالرنی حل قیلیب اېل ـ اولوسنی باییتهمن"، دېدیدی. وضعیتنینگ قلتیسلیگینی یخشی حس قیلگن حکمدار اوشبو تکلیفنی قبول قیلهدی.
نوایی اېسه بو قرارگه قرشیلیک بیلدیردی. چونکه او مجیدالدیننینگ وعدهسی نا صمیمی و ساختهلشگنی درحال فهملهگن اېدی. نوایینینگ حقلی اعتراضیگه قرهمسدن، مجیدالدیننینگ تکلیفی معقولّنهدی. سَل کېیینراق بایقرا نوایینی استرآباد حاکمی قیلیب جۉنتهدی و بو فرمایش نوایینینگ سرایدهگی آبروـ عزتیگه، البتّه، جدی سایه سالهدی. نوایینینگ استرآبادگه کېتیشی بیر سورگوندی گپ اېدی. او بونی بیلسهده اما استرآبادگه باریشی همان اطرافیگه علم ـ فن، ادبیات و صنعت اهلینی تۉپلهدی.
ایکّینچی بیر تاماندن هراتدهگی سیاسی ـ اقتصادی ایشلر بایقرا کۉزلهگن درجهده اېمس اېدی. نوایی بونی بیلر و عمومی احوالدن بېاختیار تشویشلهنردی. شو باعثدن امکان بۉلیشی بیلنآق هراتگه قیتیش فکر هم کۉنگلیده اۉرنشگن اېدی. حتی بونی بایقراگه یۉلّهگن بیر مکتوبده اشارات تیلی بیلن معلوم هم قیلگندی. بیراق مکتوبدن کۉزلنگن نتیجه یوزگه چیقمهگچ، اۉرنیگه وقتینچه بیر کیشینی تعینلیب پایتختگه کېتدی و پادشاه دۉستیدن اونی هراتگه قالدیریلیشینی سۉرهدی. افسوسکه اونگه رد جواب بېریلدی. ینه اۉز اختیاریگه ضد طرزده نوایی استرآبادگه قیتدی. آرهدن بیر ییل اۉتدی. شاعر جَینی حیدرنی هراتگه یوباریب، التماسینی ینه تکرارلهدی. حیدر اېسه نوایینینگ خبری هم بۉلمهگن اونی زهرلهنیشگه اورینیش خصوصیدهگی گپنی بایقراگه یېتکزدی. اونینگ سۉزلریدن نوایینینگ گۉیا اۉزنی محافظهسی اوچون سلطانگه قرشی کوچلی کفایتده اېکنلیگی هم یَشیرین قالمیدی.
بو معلوماتلردن خجالت چېکیب، اضطرابگه توشگن سلطان نواییگه مکتوب یۉللب، اېنگ قدردان دۉستینی زهرلش خیالیگه هم کېلمسلیگینی، هنوزگچه اونی اعزازلشدن تۉختمهگنینی بیلدیرهدی. مکتوب نوایینینگ قۉلیگه یېتیب بارگچ، او درحال هراتگه قرهب یۉل آلهدی. حیدرنینگ ایتگنلرینی اېسه اویدیرمهدن باشقه نرسه اېمسلیگنی شخصن بایقراگه معلوم قیلهدی. بو یالغان اوچون حیدر زندانگه تشلنهدی. نوایی سلطانگه استرآباد حاکملیگیدن ازاد قیلینیشینی ینه سۉرهیدی. بو گَل التماس قاندیریلهدی. شوندی قیلیب، استرآباده اۉتگن قریب بیر یریم ییللیک حیات نهایهسیگه ېیتهدی.
سلطان حسیننینگ نوایی قنچهلیک قدرلهگنینی کۉرستوچی ینه بیر حجت اونینگ 1485ـ ییل یازگن رسالهسیدیر. او بو رسالهده فارسچه شعر یازگن شاعرلردن، اساسن، جامی و سهیلینی تیلگه آلگنیدن سۉنگ ترکیده غزللر یازگن شاعر صفتیده نوایینی مقتاولر بیلن تعریفلیدی.
نوایی 1492ییلنینگ نوامبر آییده نوایی اوستادی و یقین دۉستی متصوف شاعر عبدالرحمن جامیدن اجرهلهدی همده کۉپ کونلر غم ـ غصهگه باتیب یورهدی. "خمسهالتمحرین" معلوم بیر طرزده شاعرنینگ اۉشه ییللرده چېکّن دردی اضطرابلرنینگ افادهسیدیر.
1497ییلده سرای اۉیینلری نتیجهسیده حسین بایقراگه بیلن اۉغلی بدیالازمان اۉرتهسیده اختلاف کېلیب چیقیشی و بو کېلیشماوچیلیکلر چاغیده نېوهرهسی مومن میرزانینگ فتنه نتیجهسیده چیقریلگن بیر فرمانگه بناً اۉلدیریلیشی، بوندن سۉنگراق اېسه بو وضیعنی یوزگه کېلتیریگن نظامالمکنینگ اۉلیم جزاسیگه حکم اېتیلیشی هم حکمدارنی، هم نوایینی جوده آغیر احوالگه توشیرهدی. بو مشموم حادثهلر توگونینی اېچیش همیشه نوایینینگ زمانهسیگه توشدی. او 1498ییلده بو دلگرلیکلردن اوزاقراق بۉلیشی مقصدیده مشهدگه کېتهدی و حجگه باریش اوچون رخصت سۉریب سلطانگه مکتوب یوبارهدی. اېنگ یقین دۉستیدن اجرهشیشنی ایستمهگن سلطان بو مکتوبگه جوابیده یۉللرنینگ خطرلی اېکنینی ایتیب، بو نیتدن واز کېچیرشی لازملیگینی توصیه قیلهدی. شو باعثدن نوایی 1499 ییلده هراتگه قیتشگه مجبور بۉلهدی. بایقرا نواییگه حجگه باریشیگه یۉللرنینگ خطرلی اېکنینی وجه قیلگن بۉلسه ـ ده، بو اۉرینده ینه باشه سببلر هم بار اېدی. بولردن بیرینچیسی، بیزنینگچه، بایقرانینگ نواییگه سویهنیب قالگنی اېدی. چونکه بو وقتده ایکّی دۉست هم یاشی اولغهیب، کېکسهیب قالگن و بیرـ بیرلرگه آلدینگی دورلردهگیدن هم آرتیقراق باغلهنیب قالگن اېدیلر. ینه بیر جهتدن، یاش کېزلرده اختلافلر و مجرالر نتیجهسیده تخت هم قیمیرلب قالگنینی بایقرا یخشی فهملردی. شو باعث بوندی قلتیس وضعیتلرنی باشیدن کېچیرایاتگن چاغده هم مملکت ایچکریسیده، هم تشقریسیده سۉزی اۉتهدیگن اولکن بیر دانشمند کیشینینگ همنفس بۉلیشینی ایستر اېدی. بون خلق آرهسیده ترقلگن بیر حکایه مضمونیدن هم بولیب آلیشیمیز ممکن. "شاعر امیر علیشیرنوایی یاشی اولغیگن چاغیده کۉنگلیده حجگه بارماقنی نیت قیلیبدی. بو مقصدینی مملکت سلطانی، دۉستی حسین بایقرا بیلن مصلحتلشماق همده اوندن اذین سۉرهماق اوچون حضوریگه باریبدی. نیتینی ایتگنیدن سۉنگ پادشاه اونگه قرهته: سیز حجگه باریب کېلگن کیشیلردن کۉره کۉپ ثواب ایشلر قیلگن معتبر بیر ذاتسیز"، دېیه ازین بېرمبدی. سلطانگه نیمه ديب جواب قیتریشینی بیلمهگن علیشیر نوایی هم چارهسیز قالیبدی. آرهدن بیر ییل اۉتیبدی. امیر علیشیرنوایی ینه حجگه بارماقچی بۉلیبدی. یۉلگه چیقیشدن آلدین دۉستی سلطان حسین بیلن کۉرماق اوچون سرایگه باریبدی و: " سیز بیلن ودالشماققه کېلدیم"، دېبدی. حسین بایقرا مملکتدهگی بېقرارلیکنی، خلق ارهسیدهگی ناراضلیکلرنی ایترکن: "خلقنی سیزسیز اداره اېتیش قیین، عیانلرگه ایشانیب، اولرگه تینه آلمیمن. اۉز دۉستینگیز دېب بیلسنگیز، مېنی اصلا یالغیز تشلب کېتمنگ"، دېیه یالواریبدی. علیشیر نوایی نیمه قیلیشینی بیلیمی قالیبدی: حجگه باری دېسه، بالهلیکدن بیرگه اۉسگن دۉستی سلطان حسین "کېتمنگ" دېیه قرشیسیده یلینیب، تولا قیلیب تورگن اېمس. قالی دېسه مملکت نینگ احوالی و اېرتهسی نهایتده تهلکهلی. شو طریقه شاعر بو سفر هم حجگه کېته آلمبدی و: "کېلهسی ییل البتّه بارهمن" دېبدی خۉرسینیب. بو آرهده قیش اۉتیب بهار کېلیشیبدی. علیشیر نوایی اۉز اۉزیگه "بو سفر پادشا رخصت بېرسه هم، بېرمسههم هم کېتهمن"، دېیه سۉز بېریبدی. سۉنگ پادشاه هم متاثر بۉلمسین دېگن اندیشه بیلن اونینگ حضوریگه باریبدی. حسین بایقرا: "کېتماقّه قرارینگیز جدّیمی؟" دېب سۉرهگن اېکن، نوایی" "شوندی…"، دېیه جواب قیتریبدی. بوندن سۉنگ سلطان ناعلاج کۉنیبدی و: "فقط کېتیشینگیزنی هېچ کیمسه بیلمهسین، تونده آدملرگه بیلدیرمسدن یۉلگه چیقینگ؟، دېبدی. اما نوایینینگ ساغلی هم یخشی اېمس.
1500ـ ییلنینگ 31 دېسمبریده حسین بایقرا سفردن قیتدی. علیشیرنوایی هر وقتدهگی کبی اونی کوتیب آلماققه چیقدی. فقط بو گَلگی کوتیب لیش مراسیمی قیغولی بیر شکلده نهایهلندی. اوچرشگنلریدن علیشیر نوایی آتدن توشیب سلطاننینگ تختروانیگه یقینلشماق ایستهدی، فقط یوره آلمهدی. ایکّی کیشی قۉلتیقیدن توتیب کېلگن نوایی سلطان بیلن سلاملهشیب، اونینگ قۉلینی اۉپدی. شو فرصتنینگ اۉزیدهیاق آیاقده تورهآلمی هوشدن کېتدی. اونی دفعتن حکمدارنینگ تختروانیگه یاتقیزیشدی. بېمارنینگ احوالی یۉلده بتّر آغیرلهشیشدی نتیجهده نوایی 1501 ییلنینگ 3 نوامبری یکشنبهکنی وفا اېتدی. اونینگ هراتدهگی قبری تېپهسیگه اېسه "مزاری شاهی غریبانی علیشیر" سۉزلری یازیب قۉییلگن و بو جای خلقنینگ زیارتگاهیگه ایلنگن.
سمرقندده کېچگن کونلری حسابگه آلمهگنده، نوایی عمری دوامیده مادی جهتدن هېچ قیینچیلیک کۉرمهگن. منبعلر کۉرسهتیشیچه، شاعرنینگ کتّه بایلیگی بۉلگن. شو باعثدن دولت وظیفهلریده ایشلهگن کېزلرده هم سرایدن معاش آلمهگن. عکسینچه، دولتگه مادی یاردم کۉرستگن. نوایی فقطگینه ابو سعید زمانیده اۉنگه معاش بېریلمهگنیدن شکایت قیلگن و سمرقندده محتاجلیکده یشهگنینی ایتگن
نوایی سلطانحسیندن اېلک قبول قیلگن خذمت تکلیفی مهردارلیک بۉلگن اېدی. بو رسمی خذمتدن تشقری او سلطاننینگ مقربی اېدی. شاعرنینگ اېل آغزیگه توشگن دستلبکی اولکن خدمتی 1469ـ ییلده هراتده سالیقلر طفیلی یوزگه کېلگن خلق غلهیانینی عاقلانه ترتیب بیلن آلدینی الگنی اېدی.
نوایی 1472ـ ییلده سعید حسن اردشیر بیلن بیرگه امرلیک لوازیمگه چیقهدی، مهردارلیکنی اېسه شاعر امیر شیخیم سهیلیگه تاپشیردی.
تعامل گه کۉره، دېوان و مجلسلرده اوروغ و قوم بېکلرینینگ موقع ـ اعتبارلریگه قرهب اېگللیدیگن جایلری بار اېدی. فرمانلرگه هم اۉشه موقعگه کۉرگه مهر باسیلردی. نوایی منسوب اوروغنینگ موقعی اۉزگهلردن کېیین بۉلگنی اوچون مهرنی هم او باشقه منصبدار بېکلردن کېیین باسیشی کېرهک اېدی. نوایینینگ سلطانگه بۉلگن یقینلیگی معلوم بو ینگی وظیفهسینی باشلهگچ، مهرلنهجک فرماننی آلدین نواییگه کېلتیریشردی. نوایی هم مهر باسیش اوچون مسلکداشی سیعد اردشیرگه یوبارر اېدی. اما سعید اردشیر نواییگه بۉلگن حرمتی یوزهسیدن مهر باسیشدن اۉزینی چېتگه تارتردی. نوایی اېسه تواضعسیدن مهرنی فرمانینینگ اېنگن پستیگه باسر اېدی. شاعر بو خط ـ حرکتلری بیلن کوتیلمهگن بیر عالیجنابلیک کۉرستگن اېدی. بو ایش کېیینچهلیک رسمی عادت توسینی آلدی.
نوایی حسین بایقرانینگ حضوریگه اېگلّهگن موقعی و نفوذیگه قرهمی دولت ایشلریدن اوزاق ییراقلهنیشنی ایستردی. فقط غنیملر ایستگیگه ضد روشده نوایی ینگیرـ ینگی خذمتلرگه تعینلهنردی. اونینگ سرایدهگی اساسی رقیبلریدن بیری مجیدالدین اېدی. لېکن آلیب باریلگن تفتیش ـ تېکشیرولر مجیدالدیننینگ سرایدن ایشدن آلینیب، پروانهچی اېتیب تعینلهنیشگه سبب بۉلهدی.
نوایی 1476ـ ییل مولانا عبدالرحمن جامینینگ مرشیدلیگیده نقشبندیلیک طریقتیگه کیرهدی. نوایینینگ اصل ادبی ایجادی انه شوندن کېیین باشلنهدی. 1479ـ ییل نوایی هراتدن کېترکن، ابو سعیدنینگ اوغلی میرزا ابوبکر اۉزینینگ وکیلی صفتیده قالدیرهدی. 1481ـ ییل اوکهسی درویشعلیگه امیرلیک منصبی بېریلهدی.
نوایی استرآبادگه کېتگچ، دولت باشقرویدهگی باشباش داقلیکلر کون ساین آرتیب بارهیایگن اېدی. نوایی مملکتنینگ بوندی احوالیدن اضطرابده توشر، فرصت توغیلگنی زهاتی سلطاننینگ آگاهلنتیریشگه قرهمی، بو معمالرنی اعتبارسیز قالدیرماقنی او افضل حسابلر اېدی. بو حادثهلر سلطان و نوایی آرهسیدهگی دۉستانه مناسبتلرنینگ بیر مونچه ساووقلشتیریشگه سبب بۉلدی. اۉشه کېزلرده دولت ذخیرهسیدهگی تنقیسلیک هم آرهدهگی تاباره ترنگلشیب بارهیاتن مناسبتنی ینه ـ ده کېسکینلشتیردی. بیر دولت مجلسیده حسین بایقرا سلطنتنینگ پولیگه احتیاجی بارلیگی حقیده گپیرهدی. لېکن ارکان دولتدن بیری خزینه دېیرلیک بۉش قالگنلیگینی تاکیدلهدی. شونده مجیدالدین تواضع بیلن: "اگر مېنگه وکالت بېرسنگیز قیقسه وقت ایچیده مادی معمالرنی حل قیلیب اېل ـ اولوسنی باییتهمن"، دېدیدی. وضعیتنینگ قلتیسلیگینی یخشی حس قیلگن حکمدار اوشبو تکلیفنی قبول قیلهدی.
نوایی اېسه بو قرارگه قرشیلیک بیلدیردی. چونکه او مجیدالدیننینگ وعدهسی نا صمیمی و ساختهلشگنی درحال فهملهگن اېدی. نوایینینگ حقلی اعتراضیگه قرهمسدن، مجیدالدیننینگ تکلیفی معقولّنهدی. سَل کېیینراق بایقرا نوایینی استرآباد حاکمی قیلیب جۉنتهدی و بو فرمایش نوایینینگ سرایدهگی آبروـ عزتیگه، البتّه، جدی سایه سالهدی. نوایینینگ استرآبادگه کېتیشی بیر سورگوندی گپ اېدی. او بونی بیلسهده اما استرآبادگه باریشی همان اطرافیگه علم ـ فن، ادبیات و صنعت اهلینی تۉپلهدی.
نوایی اوکهسی درویشعلینینگ عصیانی همده سېویملی استاذی سید حسن اردشیرنینگ وفاتی (1489) باعث قتیق قیغوگه باتدی. اوشبو ایکّی حادثه سببلی 1490 ییلده دېوان بېکلیگینی آدملریدن بابا اشیق آغهگه تاپشیریب وظیفهسیدن آزاد بۉلهدی، اوندن سۉنگ " مقربین حضرت سلطان" حسابلهنیب، بایقرانینگ ندیمی بۉلگن. نوایی "نوادرالشباب"ده مهر واقعهسینی خاطرلب شوندی دېدی:
چون منگا لطف اېتمیش اېتدی شاه دېوانده مهر،
بو اېدی اېلدین قۉیی مهر اورماغیم
کیم غرور نفسی سرکش معنی گا
برچهدین بۉلگغن قۉیی اۉلتیرماغیم
چون شکسته نفسی حاصل بۉلمهدی
موندی اۉلدی مهرینی سیندیرماغیم.
اوشه ییلنینگ اۉزیده نواییگه دشمنلیک قیلگن مجیدالدیندن ینه نظردن قالگن و میش ـ میشلرگه کۉره، سلطاننینگ امری بیلن زندانبند اېتیلگن، اونینگ اۉرنیگه رقیمی نظامالملک کېلگن اېدی.
1492ییلنینگ نوامبر آییده نوایی اوستادی و یقین دۉستی متصوف شاعر عبدالرحمن جامیدن اجرهلهدی همده کۉپ کونلر غم ـ غصهگه باتیب یورهدی. "خمسهالتمحرین" معلوم بیر طرزده شاعرنینگ اۉشه ییللرده چېکّن دردی اضطرابلرنینگ افادهسیدیر.
1497ییلده سرای اۉیینلری نتیجهسیده حسین بایقراگه بیلن اۉغلی بدیالازمان اۉرتهسیده اختلاف کېلیب چیقیشی و بو کېلیشماوچیلیکلر چاغیده نېوهرهسی مومن میرزانینگ فتنه نتیجهسیده چیقریلگن بیر فرمانگه بناً اۉلدیریلیشی، بوندن سۉنگراق اېسه بو وضیعنی یوزگه کېلتیریگن نظامالمکنینگ اۉلیم جزاسیگه حکم اېتیلیشی هم حکمدارنی، هم نوایینی جوده آغیر احوالگه توشیرهدی. بو مشموم حادثهلر توگونینی اېچیش همیشه نوایینینگ زمانهسیگه توشدی. او 1498ییلده بو دلگرلیکلردن اوزاقراق بۉلیشی مقصدیده مشهدگه کېتهدی و حجگه باریش اوچون رخصت سۉریب سلطانگه مکتوب یوبارهدی. اېنگ یقین دۉستیدن اجرهشیشنی ایستمهگن سلطان بو مکتوبگه جوابیده یۉللرنینگ خطرلی اېکنینی ایتیب، بو نیتدن واز کېچیرشی لازملیگینی توصیه قیلهدی. شو باعثدن نوایی 1499 ییلده هراتگه قیتشگه مجبور بۉلهدی. بایقرا نواییگه حجگه باریشیگه یۉللرنینگ خطرلی اېکنینی وجه قیلگن بۉلسه ـ ده، بو اۉرینده ینه باشه سببلر هم بار اېدی. بولردن بیرینچیسی، بیزنینگچه، بایقرانینگ نواییگه سویهنیب قالگنی اېدی. چونکه بو وقتده ایکّی دۉست هم یاشی اولغهیب، کېکسهیب قالگن و بیرـ بیرلرگه آلدینگی دورلردهگیدن هم آرتیقراق باغلهنیب قالگن اېدیلر. ینه بیر جهتدن، یاش کېزلرده اختلافلر و مجرالر نتیجهسیده تخت هم قیمیرلب قالگنینی بایقرا یخشی فهملردی. شو باعث بوندی قلتیس وضعیتلرنی باشیدن کېچیرایاتگن چاغده هم مملکت ایچکریسیده، هم تشقریسیده سۉزی اۉتهدیگن اولکن بیر دانشمند کیشینینگ همنفس بۉلیشینی ایستر اېدی. بون خلق آرهسیده ترقلگن بیر حکایه مضمونیدن هم بولیب آلیشیمیز ممکن. "شاعر امیر علیشیرنوایی یاشی اولغیگن چاغیده کۉنگلیده حجگه بارماقنی نیت قیلیبدی. بو مقصدینی مملکت سلطانی، دۉستی حسین بایقرا بیلن مصلحتلشماق همده اوندن اذین سۉرهماق اوچون حضوریگه باریبدی. نیتینی ایتگنیدن سۉنگ پادشاه اونگه قرهته: سیز حجگه باریب کېلگن کیشیلردن کۉره کۉپ ثواب ایشلر قیلگن معتبر بیر ذاتسیز"، دېیه ازین بېرمبدی. سلطانگه نیمه ديب جواب قیتریشینی بیلمهگن علیشیر نوایی هم چارهسیز قالیبدی. آرهدن بیر ییل اۉتیبدی. امیر علیشیرنوایی ینه حجگه بارماقچی بۉلیبدی. یۉلگه چیقیشدن آلدین دۉستی سلطان حسین بیلن کۉرماق اوچون سرایگه باریبدی و: " سیز بیلن ودالشماققه کېلدیم"، دېبدی. حسین بایقرا مملکتدهگی بېقرارلیکنی، خلق ارهسیدهگی ناراضلیکلرنی ایترکن: "خلقنی سیزسیز اداره اېتیش قیین، عیانلرگه ایشانیب، اولرگه تینه آلمیمن. اۉز دۉستینگیز دېب بیلسنگیز، مېنی اصلا یالغیز تشلب کېتمنگ"، دېیه یالواریبدی. علیشیر نوایی نیمه قیلیشینی بیلیمی قالیبدی: حجگه باری دېسه، بالهلیکدن بیرگه اۉسگن دۉستی سلطان حسین "کېتمنگ" دېیه قرشیسیده یلینیب، تولا قیلیب تورگن اېمس. قالی دېسه مملکت نینگ احوالی و اېرتهسی نهایتده تهلکهلی. شو طریقه شاعر بو سفر هم حجگه کېته آلمبدی و: "کېلهسی ییل البتّه بارهمن" دېبدی خۉرسینیب. بو آرهده قیش اۉتیب بهار کېلیشیبدی. علیشیر نوایی اۉز اۉزیگه "بو سفر پادشا رخصت بېرسه هم، بېرمسههم هم کېتهمن"، دېیه سۉز بېریبدی. سۉنگ پادشاه هم متاثر بۉلمسین دېگن اندیشه بیلن اونینگ حضوریگه باریبدی. حسین بایقرا: "کېتماقّه قرارینگیز جدّیمی؟" دېب سۉرهگن اېکن، نوایی" "شوندی…"، دېیه جواب قیتریبدی. بوندن سۉنگ سلطان ناعلاج کۉنیبدی و: "فقط کېتیشینگیزنی هېچ کیمسه بیلمهسین، تونده آدملرگه بیلدیرمسدن یۉلگه چیقینگ؟، دېبدی. اما نوایینینگ ساغلی هم یخشی اېمس.
1500ـ ییلنینگ 31 دېسمبریده حسین بایقرا سفردن قیتدی. علیشیرنوایی هر وقتدهگی کبی اونی کوتیب آلماققه چیقدی. فقط بو گَلگی کوتیب لیش مراسیمی قیغولی بیر شکلده نهایهلندی. اوچرشگنلریدن علیشیر نوایی آتدن توشیب سلطاننینگ تختروانیگه یقینلشماق ایستهدی، فقط یوره آلمهدی. ایکّی کیشی قۉلتیقیدن توتیب کېلگن نوایی سلطان بیلن سلاملهشیب، اونینگ قۉلینی اۉپدی. شو فرصتنینگ اۉزیدهیاق آیاقده تورهآلمی هوشدن کېتدی. اونی دفعتن حکمدارنینگ تختروانیگه یاتقیزیشدی. بېمارنینگ احوالی یۉلده بتّر آغیرلهشیشدی نتیجهده نوایی 1501 ییلنینگ 3 نوامبری یکشنبهکنی وفا اېتدی. اونینگ هراتدهگی قبری تېپهسیگه اېسه "مزاری شاهی غریبانی علیشیر" سۉزلری یازیب قۉییلگن و بو جای خلقنینگ زیارتگاهیگه ایلنگن.
سمرقندده کېچگن کونلری حسابگه آلمهگنده، نوایی عمری دوامیده مادی جهتدن هېچ قیینچیلیک کۉرمهگن. منبعلر کۉرسهتیشیچه، شاعرنینگ کتّه بایلیگی بۉلگن. شو باعثدن دولت وظیفهلریده ایشلهگن کېزلرده هم سرایدن معاش آلمهگن. عکسینچه، دولتگه مادی یاردم کۉرستگن. نوایی فقطگینه ابو سعید زمانیده اۉنگه معاش بېریلمهگنیدن شکایت قیلگن و سمرقندده محتاجلیکده یشهگنینی ایتگن. بو شکایتنینگ اصل سببی، احمال، شاعرنینگ بیر نېچه ییل اۉز ملکیدن اوزاقده بۉلگنی و اولردن ایستهگن وقتیده فایدهلنهآلمهگنی بۉلسه کېرهک.
