افغانستانده ثور کودتاسیدن کېین ایلکبار مملکت اۉزبېکلرینینگ فرزندلری مکتبلرده اۉز آنه تیلیده تعلیم آلیش امکانیگه اېگه بۉلگن اېدیلر. اۉشنده مملکت معارف وزیرلیگی بیرینچی صنفدن تۉرتینچی صنفگچه اۉزبېک تیلیده مکتب درسلیکلرینی چاپ قیلیب، اۉزبېکلر مکتبلری نینگ بالنغیچ دوریده اۉزبېک تیلیده اۉقیتیش تیزیمینی جاری اېتگن اېدی.
افغانستان اۉزبېکلری اۉز فرزندلرینی کته قیزیقیش بیلن اۉزبېک تیللی مکتبلریگه کیریتگن اېدیلر. بیراق، نا معلوم سببلرگه کۉره اۉزبېک تیلیده اۉقیتیش تیزیمی یوقاری صنفلرگه دوام اېتدیریلمهگنی اوشبو لایحه نی جدی مشکللر بیلن یوزمه یوز قیلدی. نېگه دېگنده، تۉرتینچی صنفگچه اۉز آنه تیلیده اۉقیب، اۉزبېک تیلیده سواد چیقرگن اۉزبېک بالهسی بیردنیگه بېشینچی صنفده دری تیلیده اۉقیشنی دوام اېتدیریشگه مجبور بۉلگن اېدی. دری تیلیده اۉقیب اوشبو تیلده سواد چیقرمهگن اۉزبېک بالهسیگه بېشینچی صنفده اۉقیشگه قیینهلدی. بو وضعیتده اۉزبېک عایلهلری کېلهجکنی اۉیلب، اۉز فرزندلرینی اۉزبېک مکتبلریگه کیریتمهی قۉیدیلر. در واقع بو مسأله عملده اۉزبېک مکتبلری نینگ یاپیلیشیگه آلیب کېلدی. و افغانستان معارفی تأریخیده نامؤفق بیر تجربه صفتیده قید اېتیلدی.
طالبلر حاکمیتی تۉنتریلیشیدن سۉنگ 1382 ییلی لویه جرگه تامانیدن تصدیقلنگن مملکت ینگی اساسی قانونیده اۉزبېک، ترکمن، بلوچ، پشهیی، نورستانی، پامیری و گجر تیللری "اوچینچی" رسمی تیللر مقامیگه اېگه بۉلدی. شونینگدېک افغانستان اساسی قانونی نینگ 43 ماده سیده اوشبو تیللرده سۉزلاووچی ایلتلرنینگ فرزندلری مکتبلرده آنه تیلینی اۉقیش حقیگه اېگه بۉلدیلر. باشقه بیر عباره بیلن ایتگنده قانون نینگ مذکور مادهسی حکمیگه کۉره آنه تیلی پشتو و دری بۉلمهگن ایلتلر فرزندلریگه، مکتبده آنه تیلیگه بیرته تیل کتابینی اۉقیش حقی بېریلگن.
معارف وزیرلیگی بوندن تخمیناً اۉن بېش ییل آلدین "اوچینچی تیللر" اوچون تیل درسلیگینی بیرینچی صنفدن آلتینچی صنفگچه تیارلب، چاپ اېتیب، تعلیم تیزیمیگه کیریتگن اېدی.
افغانستان نینگ شمال ولایتلری مکتبلریده اۉزبېک تیلی درسلیکلرینی اۉقیتیش جریانی بوکونگچه جدی قیینچیلیکلر بیلن یوزمه یوز بۉلگن.
- باشلنیشده معارف وزیرلیگی مملکتده اۉزبېک اۉقووچیلری سانینی انابتگه آلمسدن، اۉزبېک تیلی درسلیکلرینی اۉته آز سانده باسمهدن چیقرگن. نتیجهده، مکتبلرده اکثریت اۉزبېک اۉقووچیلریگه کتاب یېتمهگن. اۉزبېکلر یشهیدیگن بعضی بیر ولایتلر جملهدن بدخشان، نیمروز گه اۉزبېک تیلی درسلیکلری یېتکزیب بېریلمهگن.
- باشلنیشده بیر نېچه ییلگچه مکتبلرده اۉزبېک تیلی درسلیکلرینی اۉقیتیش تعلیم نصابیگه کیریتیلمهگنی باعث بو درسلیکلر اۉقیتیلمهگن و یا هم آره- سورهده اۉقیتووچیلری مکتبگه کېلمهگن مضمونلر و درسلیکلر ساعتلریده اۉقیتیلگن.
- اۉزبېک تیلی درسلیکلرینی مکتبلرده اۉقیتیش تیزیمی جاری اېتیلگنیدن کمیده اۉن بېش ییل وقت اۉتیب باریشیگه قرهمهی، معارف وزیرلیگی یوقاری صنفلر یعنی آلتینچی صنفدن اۉن ایکینچی صنفگچه تیل درسلیکلرینی چاپ اېتمهگن. در واقع بیرینچی صنفدن آلتینچی صنفگچه آنه تیلیدن سبق آلگن اۉزبېک اۉقووچیسی یوقار صنفلرده آنه تیلینی اۉقیش امکانلریدن محروم قیلینگن.
- ایریم ولایتلرده آز سانده چاپ اېتیلگن اۉزبېک تیلی درسلیکلری مکتبلر انبارلریده سقلنیب، اۉز وقتیده اۉقووچیلر گه یېتکزیب بېریلمهگنی تۉغریسیده هم شکایتلر چیققن اېدی.
- اۉزبېک تیلیده چاپ و یا هم تألیف اېتیلگن ایریم درسلیکلر نینگ صفتی، علمی- مسلکی جهتدن تنقید لر بیلن یوزمه یوز بۉلگن. بیر قطار اۉزبېک تیلی متخصصلری معارف وزیرلیگینی بو بارهده یوزهکی و بی فرق یاندشگنلیککه عیبلهیدیلر.
- اۉزبېک تیلی درسلیکلرینی اۉقیتیش جریانیده، مکتبلرده ملکهلی و مسلکی اۉقیتووچیلر تنقیسلیگی هم سېزیلگن. ایریم حاللرده معارف ادارهلریده فساد ایلدیز آتگنی باعث، بیلیم یورتلری همده اۉقیتووچیلرنی یېتکزیش عالی مؤسسهلری نینگ اۉزبېک تیلی و ادبیاتی دیپارتمنتلرینی بیتیرگن اۉقیتووچیلر ایشگه کیریتیلمهگنلر. عین حالده بو معلملر اوچون مکتبلر تشکیلیده اۉرین یۉقلیگی هم باشقه بیر جدی مشکل حسابلنهدی.
ایتیب اۉتیلگن کمچیلیکلرنی برطرف اېتیش اوچون حکومت اینیقسه معارف وزیرلیگی عملی قدملر تشلهمهگنی باعث وجود گه کېلگن قیینچیلیکلر همان دوام اېتماقده. باشقچه ایتگنده بوکونگه قَدر مملکت معارف وزیرلیگی اۉزبېک اۉقووچیلریگه جفا قیلیب کېلگن.
سۉنگی هفتهلر ایچیده ایریم اجتماعی ترماقلرده بیر قطار شخصلر اینیقسه اۉزبېکلر بو تۉغریده جدی اعتراض بیلدیریب، معارف وزیرلیگینی تنقید اېتگن اېدیلر. آلینگن معلوماتلر گه قرهگنده مذکور وزیرلیک یقینده یېتینچی، سکیزینچی و تۉقیزینچی صنفلر نینگ اۉزبېک تیلی درسلیکلرینی چاپ قیلیش اوچون مطبعه گه جۉنهتگن.
بوکونگچه اۉزبېک تیلی درسلیکلری نشر اېتیلمهگنیگه معارف وزیرلیگی بودجه یۉقلیگینی سبب قیلیب کۉرستهدی. اوشبو دلیل مذکور وزیرلیک مسووللرینی خلق آلدیده آقلهی آلمهیدی. اولر اۉزبېک اۉقووچیلری حقلرینی آیاق آستی قیلگنلیکلری اوچون مملکت اساسی قانونی آلدیده جواگرلر.
بیزنینگ مصلحت و نقطهی نظرلر:
افغانستان اۉزبېکلری اوزاق اۉتمیشدن بېری مملکتده اۉز آنه تیللریده تعلیم و تحصیل آلیش حقیدن محروم اېتیلگن اېدیلر. ینگی دموکراتیک دورنینگ مهم یوتوغی سنلمیش مملکت ینگی اساسی قانونیده بیرینچی بار اۉزبېکلر فرزندلریگه مکتبلرده اۉز آنه تیلیده فقط تیل کتابینی اۉقیتیش حقی بېریلدی. حال بو که انسان حقلری نقطهی نظریدن اۉزبېکلر هم باشقه خلقلر کبی مکتبلر و عالی اۉقوو یورتلریده آنه تیلیده اۉقیش و تحصیل آلیش حقیگه اېگهلر. بو خصوصده افغانستان اساسی قانونی نینگ جدی کمچیلیگی بارلیگی سېزیلهدی. اۉز وقتیده اساسی قانونگه بو تۉغریده اصلاحات کیریتیش لازم.
بیز افغانستان معارف وزیرلیگی مسووللرینی قیسقه مدت ایچیده مکتبلرده اۉزبېک اۉقووچیلریگه اۉزبېک تیلی درسلیکلرینی اۉقیتیش ساحهسیده وجود گه کېلگن مشکللرنی برطرف اېتیش اوچون قوییدهگی موضوعلر گه اعتبار قرهتیشگه چقیرهمیز.
- افغانستان معارف وزیرلیگی اېنگ اولا مکتبلرده تعلیم آلهدیگن اۉزبېک اۉقووچیلری نینگ انیق سانینی بېلگیلب، بیرینچی صنفدن اۉن ایکینچی صنفگچه یېترلی سانده تیل درسلیکلرینی چاپ اېتیشی ضرور. شونینگدېک نشر اېتیلگن درسلیکلرنی مکتبلر گه جۉنهتیب، انبارلرده سقلنیب قالیشی نینگ آلدینی آلیش اوچون چاره تدبیرلر کۉریشی لازم.
- اۉزبېک تیلی درسلیکلری مضمون و محتوا نقطهی نظریدن قیته کۉریب چیقیلیشی گه جدی احتیاج سېزیلهدی. معارف وزیرلیگی نینگ تېگیشلی ادارهلری اۉزبېک تیلی مختصصلرینی دعوت اېتیب، بو تۉغریده علمی ییغین اۉتکزیشی کېرهک.
- اۉزبېک تیلی درسلیکلرینی اۉقیتیش تیزیمی نینگ اساسی مشکللریدن باشقه بیری مکتبلرده ملکهلی اۉقیتووچیلر آزلیگی دیر. بو مشکلنی برطرف اېتیش اوچون، معلملرنی یېتیشتیرهدیگن مؤسسهلرده تعلیم سویهسینی آشیریشگه جدی احتیاج سېزیلهدی. معارف وزیرلیگی هر ییلی بیر قطار اۉقیتووچیلرنینگ علمی سویهسینی آشیریش اوچون قیسقه و اوزاق مدت اوچون قۉشنی اۉزبېکستان عالی اۉقوو یورتلریگه جونهتیشی کېرهک و بو بارهده رسمی روشده اۉزبېکستان حکومتیدن یاردم سۉرهشی لازم. بو تۉغریده افغانستان حکومتی تامانیدن رسمی مراجعت قیلینگنده اۉزبېکستان تامانی خوش قرشیلهیدی دېگن امیدده میز.
- مملکت معارف وزیرلیگی مکتبلر تشکیلیده احتیاجگه باقه اۉزبېک تیلی اۉقیتووچیلری اوچون یېترلی اۉرینلرنی نظرده توتیشی ضرور.
