با شیوع ویروس کرونا در اواخر دسامبر 2019 در شهر ووهان کشور چین و گسترش آن به بیش از 210 کشور جهان، مرز جهانی شکست. سرایت زودهنگام اپیدمی کرونا ابعاد مختلف کشورها را شدیداً متضرر ساخته است از تهدید حیاتی انسانها گرفته تا امور اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، زیستمحیطی و نظام آموزشی را در بر میگیرد.
بر اساس تحلیل و پیشبینی برخی سازمانها و نهادهای تحقیقاتی بینالمللی جوانب تخریبی بحران کووید – 19 در سطح جهان بیسابقه خواهد بود که ملتها و دولتها در جهان پسا کرونا وضعیت متفاوت را انتظار خواهند داشت.
در حال حاضر از گسترش شیوع ویروس کرونا در جهان بیش از 5 ماه نمیگذرد، اما عمیقاً تمام نظم تجارت جهانی، صحی، شغلی و ثبات داخلی کشورها را آشفته ساخته است.
کووید – 19 در قربانیگرفتن و گذاشتن بار سنگین بر ابعاد مختلف ملتها، جوانب تخریبی بیدرنگ را بهجا گذشته که در این مبحث روی تأثیر بحران شیوع ویروس کرونا در نظام آموزشی حضوری جهانی، دانشجویان، موثریت و پررنگ شدن نظام آموزشی از راه دور «Distance Learning» یا آموزش مجازی (آنلاین) و نگاهی به نظام آموزشی معارف، تحصیلات عالی و الکترونیکیشدن سیستم اداری دولتی و راهکارهای بدیل پرداخته شده است.
داغشدن و جهانیشدن بحران شیوع ویروس کرونا برعلاوۀ جوانب دیگر، مستقیم نظام آموزشی و تحصیلی کشورهای جهان را هدف قرار داده و کشورها را ناچار گردانیده است تا برای حفظ جان اتباع و دانشجویانشان از درسهای حضوری در دانشگاهها و باز بودن مرزهای هوایی و زمینی با متقبلشدن خسارات هنگفت مالی و زمانی از مجرای نظام متذکره، جلوگیری کنند و سریعاً برخی کشورها برای پیداکردن راههای بدیل به اصطلاح عام آموزش از راه دور«Distance Learning» یا مجازی (آنلاین ) که قبلاً از سوی برخی کشورها تجارب کماکان در این عرصه وجود داشته دو باره به آن رجوع کردهاند. به حیث جاگزین تحصیلات حضوری در صنف که یک تهدید بزرگ به خاطر حیات دانشجویان و استادان از اثر مبتلاشدن به ویروس کرونا به شمار میرود مطرح گردیده است.
در حقیقت تحصیلات از راه دور دریچۀ تازهییست در شرایط بحرانی کرونا که هر فردی از هر کجای دنیا با هر سطح سوادی بتواند در جهت بالابردن سطح دانش خود بدون رعایت فاصلهها و حد و مرزها به بار علمی خود بیافزاید و شکل ابتدایی آن بر میگردد به همگانیشدن انترنت در جهان.
بدون شک با همهگیرشدن کووید – 19 نظام آموزشی حضوری جهانی شدیداً آسیبپذیر شده است و برگشت به حالت اولی به باور برخی پژوهشگران در اواخر سال 2020 و آغاز سال 2021 بعید است. بنابراین رفتن و سوق نظام آموزشی کشور به نظم نوین جهانی آنلاین یک نیاز مبرم و اساسی است و در شرایط حاضر متوقفشدن دانشگاههای ملی و بینالمللی با تعطیلی عمومی دانشجویان از حالت حضوری در سرتاسر جهان پیامدهای اقتصادی نیز به همراه داشته است.
اعلام قرنطین عمومی از سوی بیشتر کشورهای جهان برای حفظ سلامت مردمشان یگانه راهحل است، اما ابعاد منفی بر نظام آموزشی جهانی، دانشجوی و آموزگاران گذاشته است. برخی آمارها که از سوی نهادهای علمی و تحقیقی جهانی منتشر شده، بیانگر این است که سه حصه از مجموع کلی دانشجویان در سرتاسر جهان از درس حضوری محروم شدهاند و تنها یک حصۀ آنها مصروف آموزش مجازی هستند و کشورهای دیگر نیز در صدد برنامهریزی و سیستمسازی آموزش از راه دور شتافتهاند.
در جهانیشدن آموزش مجازی یا آموزش از راه دور دو ابزار بینهایت مهم است. نخست ابزار سیستم ارتباط الکترونیکی مانند (کمپیوتر، تلفن هوشمند و صفحههای لمسی برقی) و دوم انترنت که کاربر از طریق مشارکت فردی سبب شکلگیری گروههای مشارکتی هر فرد یک دهکدۀ جهانی از راه دور را با هم وصل میکند. دیگر اینجا خبر از تهدید و فضای ملوث از شیوع کرونا نیست. تکروی انسانها از طریق وسایل ارتباطی مجازی و انترنت قهرمان و برندۀ فضایی کروناییست و روزنهیی است برای تسلی فردای مبهم پسا کرونا.
این وضعیت فرصتی است برای شکلگیری نظامهای آموزشی مجازی و جهانیشدن دانشگاههای الکترونیکی و مستفیدشدن جامعۀ علمی پژوهشگران به ویژه دانشجویانی که مشتاق تحصیلاند و یا هم برای ادامۀ تحصیل و کسب تجربه و رفتن از فضای آموزش حضوری به غیر حضوری، کشورهای جهان اول (مرکز) عملاً دانشگاههای مجازیشان با دانشجویان و استادن وصل هستند و به شکل گذار از حضوری به غیر حضوری سیر عملی و تجاربشان را اصلاحسازی و انکشاف بخشیدهاند، کشورهای توسعهیافته ( شبه پیرامون) در حالت آزمایش آموزش از راه دور، اما برخی از کشورهای کمتر توسعهیافته (جهان سوم) در سراسیمهگی و تعطیلات دانشگاهها و دانشجویان درگیرند، برخیشان هم پیشقدم.
روی همین ملحوظ پرسش اساسی که برای مردم ما مطرح میشود و نگرانیهای زیادی از قشر دانشجویان افغانستان را بلند کرده، بیبرنامهگی نهادهای مربوطه و وضعشدن شرایط سخت آموزشی از سوی برخی دانشگاههای خصوصی برای دانشجویان در کشور است. عدم برنامه و پالیسی قابل تطبیق برای نظام آموزشی در سکتور معارف و تحصیلات عالی در شرایط بحرانی کرونا از چالشهای عمده محسوب میشود.
نظام آموزشی و تحصیلی کشور پس از یکونیم دهۀ پساطالبان است که مسیر خود را طی میکند. در این ایام مردم شاهد رشد و توسعۀ نسبی نظام آموزشی سکتور معارف و تحصیلات عالی بوده است، اما بُعد دیگر کمکهای وافر جامعۀ بینالمللی و فرصتهای 17 ساله در مقایسه با این رشد هنوز هم چشمانداز نظام آموزشی و تحصیلی کشور مورد قبول همهگان نیست و در حال حاضر در برخی روستاها و دهات کشور فضای مناسب درسی برای دانشآموزان و دانشجویان وجود ندارد و از تعلیم و تحصیل محروماند و اگر هم مساعد شده بود از سوی مخالفان دولت به آتش کشیده شده است که جز نشان خاکستر چیزی دیگری نیست و در حدود سه میلیون از نوجوانان کشور در سال از نبود امکانات آموزشی محروم میشوند.
بر اساس ارقام گزیدۀ شاخصهای احصائیهیی سکتور معارف و تحصیلات عالی میزان سطح سواد (فیصدی جمعیت 15 سال و بالاتر از آن که توانایی خواندن و نوشتن را دارند در حدود 34.8 درصد، میزان حضور خالص در تحصیلات عالی 9.7 درصد که 238864 تن دانشجو میشود به تعداد 136 نهاد تحصیلات عالی دولتی و خصوصی در سطح کشور فعالیت دارند و در سکتور معارف بیش از 16 هزار مکتب دولتی و خصوصی وجود دارد که حدود 9 میلیون دانشآموز و بیش از 200 هزار آموزگار در آنها مصروف آموزشاند.)
از شیوع ویروس کرونا در کشور بیش از یکونیم ماه میگذرد که برعلاوۀ زیانبار ساختن دستگاههای اقتصادی دولت و بخش خصوصی، سکتور معارف و تحصیلات عالی نیز بهای سنگینی را تا اکنون پرداخته است. بر اساس نصاب تعلیمی و تحصیلی در 15 دلو سال 1398 رسماً باید این دو نهاد برنامههای آموزشی را آغاز میکردند تا دانشآموزان و دانشجویان اعم دولتی و خصوصی در سرتاسر کشور به درسهایشان ادامه میدادند، اما با وخیمشدن شرایط بحرانی کرونا و آسیبپذیر شدن طبقۀ معارف و تحصیلات عالی، دولت با اقدام پیشگیرانه یکماه زمان آغاز سال تعلیمی و تحصیلی را در کشور به تعویق انداخت و با همهگیر شدن کووید – 19 برای بار دوم رخصتی عمومی تمدید و خانوادۀ معارف و تحصیلات افغانستان در بیسرنوشتی بحران کرونایی گرفتار شدند و در حالت قربانیدادن و بیدادی دانشجویان رسیده است.
این در حالیست که بیش از دو ماه از آغاز سال جدید آموزشی در سکتور معارف و تحصیلات عالی میگذرد، اما دانشآموزان و دانشجویان در دنیای از بیبرنامهگی به سر میبرند از سوی هم هزینهیی از بودجۀ دولت در حال هدر رفتن است، اما خبری از طرح جامع تحصیلات از راه دوره یا مجازی (آنلاین) از سوی دو نهاد مربوطه به سطح رهبری و مردم به گوش نمیرسد و یا هم اگر وجود دارد دارای دهها نقص و غیر عملی است. با این وضعیت ضعف و کوتاهی در کجاست؟ در مدیریت ضعیف، عدم ظرفیت تخنیکی، نبود بودجۀ کافی و یا هم عدم اولویتدهی سطح رهبری حکومت به نظام آموزشی و تحصیلی کشور؟. پیشرفت و توسعۀ هر کشور بستهگی مستقیم به کادرهای علمی و ظرفیت موجود دارد. در شرایط کرونایی، نظام آموزشی معارف و تحصیلی نباید تحت شعاع سیاسی قرار بگیرد و از چشم حکومت بیافتد. وزارت معارف و تحصیلات عالی نباید در این عرصه کوتاهی کنند. در سوقدهی و برنامهریزی عبور از نظام آموزشی حضوری و پیوستن به نظام آموزشی مجازی (آنلاین) یا آموزش از دور با طرح عملی و افغانی پیشقدم شوند.
بدون شک که افغانستان در این مسیر اولین گام عمومی خویش را در جهانیشدن تحصیلات از راه دور میگذارد، فراز و نشیب دارد. نمونهگیری از نظامهای آموزشی کشورهای همسایه، استفاده از کدرهای جوان کشور که در قسمت سیستمسازی تجربه دارند، ظرفیتاش مهیا است. هدر دادن زمان جبران سختی است برای خانوادۀ معارف و تحصیلات عالی کشور. هر چند برخی دانشگاههای خصوصی در کشور از ۵ حمل به اینسو کماکان اقدام به آموزش مجازی کردهاند که نباید «یک بام و دو هوا باشد» از جانب دیگر وزارت مخابرات سیستمهای مدیریت معلوماتی « «Management Information System( MIS) سیستم آموزشی معلوماتی «Learning Management Information System » (LMIS) سیستم مدیریت منابع بشری «Information System Human Resource Management» (HRMIS) مسئولیت دارد تا از ناهمآهنگی و استفاده از نرم افزارهای گوناگون جلوگیری کند و به جای آن یک قالب واحد عمومی سیستم الکترونیکی یا مجازی ساخته شده افغانی را به سطح رهبری حکومت پیشکش کنند تا بعد از تأیید تمام بخش اداری دولتی در وضعیت موجود به سوی حکومت الکترونیکی مجازی و یا «E-Goverments» سوق داده شود.
در اخیر پنج مسئولیت متوجه پنج نهاد مربوطه میشود در صورت عبور از نظام آموزشی و تحصیلی حضوری به سوی مجازی یا الکترونیکیشدن آموزش از راه دور، نهادینهشدن و موثریت آن برای دانشآموزان، دانشجویان، استادان و ادارات مربوطه قابل مبتنی بر نتیجه خواهند بود؛ اول: وزارت مخابرات و تکنالويژی معلوماتی در کاهش بستههای انترنتی از سوی شبکههای دولتی و خصوصی و تحت پوشش قراردادن تمام نقاط کشور به سرعت یکسان انترنت و تطبیق سیستم الکترونیکی در ادارات دولتی و بازدهی آن. دوم: تأمین برق ساحات نیاز و تحت پوشش قرار دادن از سوی شرکت برشنا. سوم: ایجاد ظرفیت و ترویج فرهنگ استفاده و فهم آموزش آنلاین، نظارت، فراهمکردن مواد متمم درسی مکمل و تحت پوشش قراردادن تمام دانشآموزان بخش دولتی و خصوصی از سوی وزارت معارف در سطح کشور.
چهارم: نظارت و حصول اطمینان از معیار کمی و کیفی مواد درسی مکمل و آموزش مجازی برای دانشجویان بخش دولتی و یکسانسازی نصاب تحصیلی خصوصی در سطح کشور و شروع برنامههای آزمایشی در سطح مرکز و زونها و ظرفیتسازی آموزش از راه دور و پنجم: تخصیص بودجۀ احتیاطی و پشتیبانی سیاسی از سوی حکومت برای پشتیبانی ادارات مسئول و تطبیق همهشمول نظام آموزشی مجازی (آنلاین) و سیستمسازی الکترونیکی در سطح کشور.
