فردا عطارد از برابر خورشید می‌گذرد

فردا (دوشنبه) گذر عطارد اتفاق می‌افتد و از سراسر کشور قابل رؤیت است. البته این گذر نه با چشم غیر مسلح، بل‌که به کمک عینک‌های خورشیدی و یا هم توسط تلسکوپی که به فلتر خورشیدی مجهز باشد، قابل رؤیت است. گذر عطارد ساعت 3 و 40 دقیقۀ بعدازظهر به وقت کابل آغاز شده و تا ساعت 6 و 43 دقیقه – لحظۀ غروب خورشید ـ ادامه خواهد داشت. این رویداد یک فرصت استثنایی برای دیدن لحظۀ عبور یک سیاره از مقابل یک ستاره است. محاسبۀ فاصلۀ عطارد از خورشید برای علاقه‌مندان نجوم و منجمان تازه‌کار یک فرصت بسیار عالی به شمار می‌آید.

تلسکوپ فضایی کپلر که شکارچی سیارات خوانده می‌شود، برای کشف سیارات به دور یک ستاره، مستقیم به چشمان همان ستاره خیره می‌شود و اگر سیاره‌یی از برابر همان ستاره عبور کند، حس‌گرهای کپلر تغییر بسیار اندکی را در میزان درخشنده‌گی ستاره ثبت می‌کند. در اخترشناسی به این روش کشف سیارات «گذر» یا «ترانزیت» گفته می‌شود. این روش برای کشف سیارات تاکنون بسیار مؤثر بوده و تلسکوپ فضایی کپلر هم توانسته بیش از هزاران سیاره را به دور دیگر ستاره‌ها، با استفاده از روش گذر یا ترانزیت کشف کند.

دو سیارۀ نزدیک به خورشید – عطارد و زهره – هرازگاهی در یک خط مستقیم میان زمین و خورشید قرار می‌گیرند و ما می‌توانیم با نگاه مستقیم به خورشید، گذر این دو سیاره را از مقابل خورشید بنگریم. به سبب این که سرعت گردش عطارد، زهره و زمین باهم‌دیگر متفاوت است، گذر عطارد و زهره از برابر خط دید ما در زمین بسیار به ندرت رخ می‌دهد. مثلأ گذر سیارۀ زهره از دید ما در هر صدسال دو بار روی می‌دهد. اما عطارد در صدسال سیزده و گاهی هم چهارده بار درست در میان خط دید زمین و خورشید قرار می‌گیرد.

آخرین گذر سیارۀ زهره از مقابل خورشید در سال 1390 بود و ما در کابل شاهد این رویداد بودیم. خیلی‌ها اصلاً از چنین رویدادی خبر نداشتند. اگر کسی بخواهد بار دیگر شاهد گذر زهره از مقابل خورشید باشد، باید تا سال 1496 خورشیدی یعنی به مدت 101 سال صبر کند.

تیر یا عطارد به عنوان نزدیکترین سیاره به خورشید، از دید ما همیشه در کنار خورشید قرار دارد و فقط زمانی می‌توانیم این سیارۀ تیزپا را رصد کنیم که خورشید غروب کرده یا هنوز طلوع نکرده باشد. به خاطر گردش بسیار سریع عطارد، یونانیان باستان این سیاره را تیر یا مرکوری – پیک تیزپای خدایان – نامیده بودند. عطارد با سرعت 47.8 کیلومتر در ثانیه به دور خورشید می‌گردد و سریع‌ترین سیارۀ منظومۀ شمسی است. مدار عطارد به حدی بیضی است که در نزدیکترین فاصله از خورشید 47 میلیون کیلومتر و در دورترین حالت 70 میلیون کیلومتر از خورشید فاصله دارد.

در گذشته‌ها اخترشناسان فکر می‌کردند، حتماً یک سیارۀ دیگر پیش از عطارد وجود دارد که باعث ایجاد چنین کشیده‌گی‌یی در مدار عطارد شده است. آن‌ها نام این سیارۀ فرضی را ولکان ـ آتشفشان – گذاشته بودند. زیرا هر سیاره‌یی که این قدر به خورشید نزدیک باشد، حتماً دنیایی آتشین و سرزمین آتشفشان‌هاست. از سوی دیگر گردش عطارد با مدل جاذبۀ نیوتن برابر نمی‌شد و این خود دردسری بزرگ برای فیزیکدانان و اخترشناسان بود. در نتیجۀ جست‌وجو و تلاش زیاد، هیچ اثری از وجود ولکان در کنار خورشید به دست نیامد. تا این که انشتین در قرن بیست با تعریف جدیدی از جاذبه توانست کشیده‌گی در مدار عطارد را توضیح دهد و آن‌گاه دیگر نیازی به فرض گرفتن وجود ولکان احساس نشد.

حال ما می‌دانیم که هیچ سیاره‌یی به نام ولکان وجود ندارد و عطارد نزدیکترین سیاره به خورشید است. عطارد یک دنیای خشک و مرده با قطر 4880 کیلومتر در هر 88 روز یک‌بار به دور خورشید می‌گردد. در واقع یک‌سال عطارد برابر با 88 روز ما زمینی‌هاست. اما به علت نزدیکی بسیار زیاد به خورشید این سیاره در مدار خودش قفل شده و بسیار به کندی به دور خود می‌چرخد و به همین دلیل، یک شبانه‌روز در عطارد 58 روز زمین می‌شود. 

تمامی سیارات در یک محدوده با وسعت 18 درجه به دور خورشید می‌گردند؛ این محدوده به نام دایره‌البروج یا دایرۀ سیارات یاد می‌شود. دایره‌البروج با استوای خورشید هم خط است؛ یعنی هشت درجه در بالای استوا و 8 درجه در زیر استوا قرار دارد. سیارات در چنین محدوده‌یی به دور خورشید می‌گردند و به همین خاطر همیشه در برابر یکدیگر قرار نمی‌گیرند. یعنی همیشه پدیدۀ گرفته‌گی برای سیارات رخ نمی‌دهد. اما مدار گردش عطارد کمی بیش از 7 درجه با کل صفحۀ استوایی خورشید اختلاف دارد و به همین دلیل است که از دید ما زمینی‌ها عطارد از مقابل خورشید عبور نمی‌کند. مدار گردش عطارد دو نقطۀ تقاطع با صفحۀ دایره‌البروج دارد و تنها زمانی گذر عطارد رخ می‌دهد که این سیاره در یکی از این دو نقطه قرار بگیرد و در ضمن زمین هم در یک خط مستقیم با عطارد و خورشید قرار داشته باشد.

فردا گذر عطارد تا لحظۀ غروب قابل رؤیت است و از آن پس دیگر امکان رؤیت آن وجود ندارد. هرگز بدون عینک مخصوص به سوی خورشید نگاه نکنید؛ زیرا باعث کوری موقت می‌شود و می‌تواند به شبکیۀ چشم شما صدمه زند. برای رؤیت با تلسکوپ، حتماً از فلترهای مخصوص خورشیدی استفاده کنید. به هر حال به دلیل این لحظۀ استثنایی ـ گذر عطارد از برابر خورشید ـ

ما قصد داریم با استفاده از تلسکوپ 11 اینچی مجهز به جهت‌یاب و فیلتر خورشیدی در لیسۀ عالی معرفت به استقبال این رویداد برویم. برای جذابیت بیشتر تلسکوپ را به یک صفحۀ نمایشی وصل خواهیم کرد؛ تا در یک زمان، شمار زیادی از دانش‌آموزان بتوانند گذر عطارد را ببینند. در ضمن عینک‌های خورشیدی‌یی که مخصوص دیدن پدیدۀ خورشیدگرفته‌گی است نیز به علاقه‌مندان توزیع خواهد شد.

گذر بعدی عطارد از مقابل خورشید در سال 1398 خواهد بود. دیدن یک سیارۀ تاریک در پرتو تابناک خورشید، بار دیگر به ما نشان می‌دهد که رصد سیارات به دور ستاره‌ها چه‌قدر دشوار است. عطارد سیاره‌یی که همیشه در کنار خورشید قرار دارد؛ ولی به علت نور درخشان خورشید در روز دیده نمی‌شود. شب‌ها وقتی به ستاره‌ها نگاه می‌کنید، بدانید که عطارد و زمین‌های زیادی به دور آن ستاره‌ها در گردشند و شکی نیست که ساکنین یکی از سیارات قابل زیست در آن منظومه‌ها، شاهد گذر سیارات نزدیک از مقابل ستارۀ مادر هستند.