در سال 2014 کتابی به نام «13 ساعت؛ روایتی عینی از آنچه در بنغازی اتفاق افتاد» منتشر شد که نویسندۀ آن میچل زوکوف، استاد دانشکدۀ ژورنالیسم دانشگاه بوستون آمریکا و یکی از چهرههای شناختهشده در زمینۀ کتابهایی با مضمونِ مستند جنگی بود. روایت کتاب همانطور که از عنوان آن معلوم است، تلاشی بود در به نثردرآوردن چشمدیدهای گروه ویژۀ نیروهای آمریکایی بدون جانبداری به نفع دولت ایالات متحده و یا حزب و جریانهای خاص در جریان حملۀ اسلامگرایان افراطی به سفارت آمریکا در شهر بنغازیِ لیبیا. این رویداد به تاریخ 11 سپتامبر 2012 که برابر بود با سالگرد حملۀ تروریستی به برجهای تجارت جهانی آمریکا به وقوع پیوست؛ روایتی به ظاهر بیطرفانه که پس از مدتی دستمایۀ ساخت فیلمی به همین نام توسط هالیوود شد.
مایکل بِی، که سینما دوستان او را با مجموعۀ فیلمهای بلاک باستر و پرسروصدای «تبدیل شوندهگان» میشناسند، به عنوان کارگردان اثر به سراغ این اقتباس رفته تا شاید نقدهای همیشهگیِ منتقدان در نبود خط داستانیِ مستحکم و روایت جدی و تنها تمرکز بر جلوههای ویژه را در کارهایش کمرنگتر کند.
با کمی دقت میتوان دانست که زمان اکران فیلم برهۀ حساسی بوده است. آمریکا در آستانۀ انتخابات ریاست جمهوری است و سیل انتقادها از جانب حزب جمهوریخواه بیشازپیش علیه حزب حاکمِ دموکرات جریان دارد. از مهمترین نقاط اختلاف نیز میتوان به ماندن و یا ترک نیروهای آمریکایی از کشورهای خاورمیانه و درگیر جنگ اشاره کرد. مهمتر از همه میتوان به این نکته اشاره کرد که فیلم به وقایعی در زمان حضور هیلاری کلینتون به عنوان وزیر امورخارجۀ ایالات متحده میپردازد؛ این در حالیست که هماکنون او نامزد احتمالی حزب دموکرات برای انتخابات پیشرو در آمریکا است.
مایکل بِی، که سینما دوستان او را با مجموعۀ فیلمهای بلاک باستر و پرسروصدای «تبدیل شوندهگان» میشناسند، به عنوان کارگردان اثر به سراغ این اقتباس رفته تا شاید نقدهای همیشهگیِ منتقدان در نبود خط داستانیِ مستحکم و روایت جدی و تنها تمرکز بر جلوههای ویژه را در کارهایش کمرنگتر کند. البته این اولین تجربۀ بی در تصویرسازی رویدادهای مهم جنگی نیست! او در سال 2001 با فیلم «پرل هاربر» که پیرامون جنگ ایالات متحده و امپراطوری ژاپن در منطقهیی به همین نام بود نیز شانس خود را آزمود که علیرغم نقدهای منفی متعدد، توانسته بود عمکرد نسبتاً موفقی را به نمایش بگذارد. با وجود این هم یکی از مهمترین انتقادات از فیلم، عدم رعایت بیطرفی، استفاده از کلیشهها و داستان عشقیِ نخنمای آن عنوان میشد.
فیلم «13 ساعت؛ سربازان مخفی بنغازی» نیز از همان فرمول همیشهگی کارگردان اثر استفاده میکند و به طور خودکار همان انتقادات را نیز کموبیش از جانب بیننده متوجه خود میسازد. فیلمی که قرار است گزارش لحظهبهلحظۀ نیروهای محافظ سفارت آمریکا در 13 ساعت پایانی حضورشان در بنغازی باشد، به تقلایی برای برانگیختن احساسات بیننده و به وجودآوردن حس همذاتپنداری با شخصیتهای اصلی تقلیل پیدا میکند. استفادۀ کلیشههای رایج این دست فیلمها از جمله آزاردهندهترین بخشهای فیلم است که از آن جمله میتوان به سکانسهای صحبت «جک سیلوا» با بازی جان کراسینسکی همراه خانوادهاش و مطلعشدن از بارداری همسرش اشاره کرد. شخصیتهای فرعی هیچگاه به درستی معرفی نمیشوند و تنها در حد یک چاشنیِ عاطفی در جریان فیلم هرازگاهی وارد داستان شده و بدون اعمال اثری در خط اصلی داستان از مرکز توجه خارج میشوند؛ به طوری که اگر در جریان فیلم، قسمتهای مربوط به ارتباطات خانوادهگی و درامگونۀ آن را برداریم، با فیلم بهتری در ژانر اکشن محض طرف خواهیم بود و در واقع چیزی را از دست ندادهایم.
جملات و دیالوگهای فیلم نه آن چنان دقیق اند و با وسواس که بتوان آنها را پس از دیدن فیلم به یاد آورد، نه طنز درست و گزندهیی دارند که لحظهیی آدمی را به فکر وادارند. هرچند شوخیهای تندوتیز سربازها و ارجاعات گاه سینماییشان در بین فیلم میتواند لبخندی بر لبان مخاطب سینمادوست بیاورد. پرداخت شخصیتها به غیر از شخصیتهای اصلی که شش تفنگدار آمریکایی هستند، به خوبی صورت نگرفته و این به طور ویژه در شخصیتهای لیبیایی فیلم خودنمایی میکند و به نوعی بیتوجهی فیلم را به شخصیتهای غیرآمریکایی نشان میدهد که در نگاه کلی چندان خوشآیند نیست. تقریباً تمام شخصیتهای غیرآمریکایی در فیلم خائن به آمریکا معرفی میشوند، به غیر از شخصیت ترجمان فیلم به نام «اَمَل» که نقش آن را بازیگر ایرانیالاصل «پیمان معادی» بر عهده دارد، اما در نهایت او هم قربانی این بیتوجهی شده و به طرز ناخوشآیند و منفعلی از خط اصلی داستان محو میشود.
اما نکتۀ مثبت فیلم به نوعی وجه شهرت کارگردان آن است و آن چیزی نیست جز صحنههای اکشن و شلوغِ پُر از زدوخورد. توانایی تحسینبرانگیز مایکل بِی در به تصویرکشیدن صحنههای درگیری نیروهای آمریکایی و شورشیان مسلح لیبیایی از لحظات پرتنش پیش از حمله تا پایان آن، نقطۀ قوت فیلم است. نماهای انفجار و تخریب هر چند کنترلشده و خفیف و با فواصل نسبتاً زیاد از هم در جریان فیلم گنجانده شده تا فیلم بیشتر مستند به نظر برسد، اما موثر و میخکوبکننده درآمده است.
ساخت چنین فیلمهایی در مواقع سیاسی حساس آمریکا یک امر جدید تلقی نمیشود. به طور مثال فیلم «راکی» که درست پس از شکست آمریکا در ویتنام ساخته شد و جوایز اسکار آن سال را نیز دِرو کرد، به داستان قهرمان شکست خوردهیی میپرداخت که در صدد موفقیت دوباره است.
از بسیاری جهات این فیلم به خوبی میتوان این گونه برداشت کرد که با یک اثر تأثیرگزار و در عین حال سفارشی روبهرو هستیم. ساخت چنین فیلمهایی در مواقع سیاسی حساس آمریکا یک امر جدید تلقی نمیشود. به طور مثال فیلم «راکی» که درست پس از شکست آمریکا در ویتنام ساخته شد و جوایز اسکار آن سال را نیز دِرو کرد، به داستان قهرمان شکست خوردهیی میپرداخت که در صدد موفقیت دوباره است و یا فیلمهای وطن پرستانهیی همچون «تاپگان» ساختۀ تونی اسکات که نمایش پرزرقوبرقی از توان نظامی آمریکا در بحران بعد از جنگ ویتنام به شمار میرفت. این فیلم نیز بعد از ناکامیهای پیدرپیِ آمریکا در صحنههای مختلف سیاسی و نظامی و به ویژه خاورمیانه و در نزدیکی انتخابات سرنوشتساز آمریکا ساخته شد که بعید به نظر میرسد تنها هدفش ارایۀ آنچه در سال 2012 واقعاً در سفارت آمریکا اتفاق افتاد، باشد. این صداقت در روایت زمانی بیشتر زیر سوال میرود که یک مقام بلندپایۀ سیا در مصاحبهیی صحت رویدادهای فیلم را زیر سوال برده و آن را روایتِ خیالی کارگردان نسبت به آنچه واقعاً اتفاق افتاده یاد میکند که البته با توجه به آنچه در ابتدای مطلب رفت و با توجه به گذشتۀ کارگردان نیز نمیتوان از فیلم، روایتی دقیق و عینی از اتفاقات رخداده توقع داشت.
فیلم 13 ساعت؛ سربازان مخفی بنغازی، فیلمی سرگرمکننده است که میتواند بینندهاش را از هیجان لبریز کند، اما در نگاه دقیقتر یک فیلم سفارشی و عاری از نکات ظریف و صرفاً یک اکشن پر زدوخورد خوش ساخت است که میتوان از دیدنش، صرف نظر از کمبودهایی که شرح جزئی از آن رفت، لذت برد.
مشخصات فیلم
نام فیلم : 13 ساعت: سربازان مخفی بنغازی
کارگردان: مایکل بِی
فیلمنامهنویس: چاک هوگان، بر اساس کتابی از میچل زوکوف
بازیگران: جان کراسینسکی، پابلو شریبر، جیمز بج دیل، دیوید دنمن، دومینیک فوموسا، مارک مارتینی، پیمان معادی
مدت زمان: 144 دقیقه
تاریخ اکران: 15 جنوری 2016
