سالی تاریخی در اکتشافات مریخ
بازهم خبرهای وسوسهبرانگیز و تازه در مورد سیارۀ سرخ با نشانههای جدیدی از احتمال حیات در گذشتۀ این سیاره به ما رسید. سال 2014 مصادف بود با پنجاهمین سالگرد پرتاب اولین کاوشگر زمین به سوی مریخ.
سفینۀ فضایی «مارینر 4» اولین سفینهیی در سال 1964 بود که با پرواز نزدیک از کنار مریخ، تصاویر یک دنیای دیگر را به زمین فرستاد و به باورهای احتمال وجود موجودات زنده در مریخ، نقطۀ پایان گذاشت.
در ماه دسامبر، دانشمندانی که مسؤول هدایت و کنترول کاوشگر کنجکاوی در سطح مریخ هستند، اعلام کردند، سیارۀ سرخ میزبان مواد ارگانیک (مواد کیمیایی حاوی کاربن که سنگبنای حیات در زمین را گذاشته است) میباشد. در سال 2013 کاوشگر کنجکاوی (Curiosity) با برمهکردن یک سنگ، از دل آن مواد ارگانیکی چون کلوروبنزین، دیکلوریتین، دیکلوروپروپن و دیکلوروبوتن را بیرون آورد. دانشمندان مریخشناس میگویند، یافتههای آنان چیزی در مورد وجود حیات در این سیاره نشان نمیدهد؛ اما دریچۀ جدیدی به رویشان باز میکند.
کاوشگرهای مریخی در ماه دسامبر وجود گاز متان را در مریخ تأیید کردند. در زمین موجودات زنده باعث انتشار سطح بالایی از گاز متان میشوند. پس وجود متان در سطح سیارۀ سرخ، خود نشانۀ دیگری از احتمال حیات در سطح این سیاره است.
در 21 سپتامبر سفینۀ فضایی «MAVEN» ناسا درست زمانی به دور مریخ رسید که دنبالهدار «سایدینگ اسپرینگ» از کنار سیارۀ سرخ عبور میکرد. این سفینۀ 671 میلیون دالریِ ناسا در جستوجوی اتفاقات کشفناشده است تا بداند چه باعث شده که سیارۀ پر از دریاچه و رودخانۀ امروز، به صحرای خشک و مرگبار تبدیل شود.
درست دو روز بعد از سفینۀ «MAVEN» ناسا، ماهوارۀ مدارگرد مریخ هندی (MOM) یا «مأموریت مدارگرد مریخ» به چهارمین سیارۀ نزدیک به خورشید رسید. هندوستانیها با مصرف 74 میلیون دالر، سفینۀشان را مجهز به یک دوربین و چهار ابزار علمی دیگر ساختند تا برود و سطح و اتمسفیر مریخ را با چرخیدن در دور این سیاره، مطالعه کند. این سفینه تا کنون نیز چندین تصویر به زمین فرستاده است.
نشانههای تازه در مورد بیگ بنگ
در ماه مارچ 2014 دانشمندان پروژۀ «BICEP2» یا «تصویربرداری پسزمینۀ قطبش فراکهکشانی کیهان» ادعا کردند، شواهدی را یافته اند که بر اساس آن، کیهان بعد از انفجار بیگ بنگ ناگهان با سرعت منبسط میشود و در نهایت موجی در ساختار فضا-زمان به وجود میآید. اما چندماه بعد، شک و تردید دربارۀ این یافتهها بالا گرفت.
پروژۀ جهانی «تصویربرداری پسزمینۀ قطبش فراکهکشانی کیهان» با استفاده از تلسکوپ بزرگ رادیویی در انترکتیکا یا جنوبگان سعی دارد تا نور باقیمانده از بیگ بنگ، «تابش پسزمینۀ کیهانی»، را کشف کند. نشانهها در این نور میتوانند نشان دهند جهان هستی درست لحظاتی بعد از بیگ بنگ ناگهان با سرعت بیشتر انبساط میکند و این افزایش ناگهانی در سرعت انبساط عالم، موجی گرانشی (موج جاذبهای شبیه موج برخاسته از برخورد سنگ با سطح آب است) در ساختار فضا-زمان به وجود میآورد.
دانشمندان آژانس فضایی اروپا (European Space Agency) هم با سفینۀ فضایی پلانک در مداری به دور زمین در حال جستوجوی «تابش پسزمینۀ کیهانی» هستند. در ماه سپتامبر دانشمندان این آژانس اعلام کردند، آنچه را که دانشمندان پروژۀ «BICEP2» یافته اند، چیزی نیست جز گردوگاز موجود در کهکشان راه شیری و بالاخره بزرگترین کشف کیهانی در سدۀ 21، با تمام هیجانش ناگهان خاموش شد.
پروژۀ BICEP2 هنوز ناامید نشده و قول داده است تا با بررسی دقیقتر، نتایج تازهیی را در آیندۀ نزدیک اعلام کند. هنوز احتمال آن وجود دارد که یافتههای این مأموریت دقیق باشند.
اولین فرود بر سطح یک دنبالهدار
برای اولینبار در تاریخ کاوشهای فضایی آژانس فضایی اروپا (ایسا) توانست به تاریخ 12 نومبر 2014 یک کاوشگر کوچک بنام فیله را بر سطح دنبالهدار چیریوموف – گراسیمنکو با موفقیت بنشاند. فیله در مدت کوتاه و قبل از اینکه انرژیاش را از دست دهد و به حالت خواب زمستانی (Hibernation) برود، این دنبالهدار را مطالعه نمود.
سفینۀ فضایی «روزتتا» که حامل کاوشگر فیله بود 6.4 میلیارد کیلومتر فاصله را در مدت 10 سال طی کرد تا به دنبالهدار چیریوموف – گراسیمنکو رسید. در اوایل صبح 12 نومبر، روزتتا آغوش خود را باز نمود تا کاوشگر کوچک فیله را رها کند و آنگاه فیله 510 کیلومتر دیگر را به تنهایی تا سطح دنبالهدار طی کرد. به محض این که پای فیله به سطح دنبالهدار رسید، کوشش کرد نیزههای کوچک خود را به سطح محکم کند تا ثابت بماند، اما در اثر مشکلی فنی نتوانست محکم بنشیند و دو بار از جایش بلند شد تا اینکه بالاخره روی سطح نشست.
فیله با انرژی خورشیدی کار میکند، اما اکنون در نقطههایی که نشسته، سایه است و نمیتواند باطریهای خود را شارژ کند؛ بنابرین در حالت خواب زمستانی قرار دارد.
فیله قبل از خاموششدن کامل، به کمک ابزارهای علمیاش چند تحقیق علمی انجام داد: مولکولهای ارگانیک یا آلی را در ترکیب این دنبالهدار کشف نمود (مولکولهایی که کاربن دارند از جمله ترکیبات لازم برای حیات در زمین هستند). فیله به کمک یک ابزار خود خواست به سطح میخکوب شود، اما سطح دنبالهدار مثل یخ محکم بود.
این دستگاه کوچک ساخت بشر در بدترین شرایط به خوبی کار کرد و ما از این دستآورد علمی بشر در سال 2014 خوشحالیم.
کشف یک سیاره به اندازه زمین در کمربند حیات ستارهیی دیگر
دانشمندان برای اولینبار سیارهیی به اندازۀ زمین را در کمربند حیات، به دور یک ستارۀ دیگر کشف کردند. (کمربند یا منطقۀ حیات به فاصلۀ مناسب یک سیاره از ستارۀ مادر گفته میشود که آب در آن فاصله، در حالت مایع وجود داشته باشد). اگر در سطح این همزاد زمین آب مایع وجود داشته باشد در آن صورت شرایط مناسب برای شکلگیریِ حیات نیز وجود دارد.
این سیارۀ تازه کشف شده «کیپلر -186 اف» نام دارد و حدود 10 درصد بزرگتر از زمین ماست و به دور ستارهیی سرخ در گردش میباشد. یک ستاره کوتوله سرخ نسبت به خورشید ما کوچکتر و کم نورتر است و اگر یک سیاره در کمربند حیات آن در گردش باشد میتواند میلیاردها سال، زمان کافی برای شکلگیری و تکامل حیات را داشته باشد.
در میان پنج سیاره به دور این ستاره (ستارۀ کیپلر- 186) سیاره کیپلر- 186 اف از همه دورتر قرار گرفته است و فاصله آن از زمین حدود 490 سال نوری دور است. دانشمندان فکر میکنند این سیاره سطحی سنگی مانند زمین دارد، اما نمیدانند که آیا سیارۀ کیپلر-186 اف اتموسفیر (جو) مناسب برای حیات به دور خود دارد یا خیر.
هر قدر یک سیاره سنگینتر شود، به همان اندازه احتمال شکلگیری آن به صورت یک سیارۀ گازیِ بزرگ، مانند سیارۀ مشتری در منظومه شمسی بیشتر است و کمتر امید میرود که سطحی سنگی مانند زمین یا مریخ داشته باشد.
سیارۀ کیپلر- 186 اف توسط تلسکوپ فضایی کیپلر در فضا کشف شده است. در ماه فبروری، دانشمندان مأموریت کیپلر، اعلام کردند که توانسته اند بیش از 700 سیاره جدید را کشف کنند و حالا تعداد سیارات کشف شده به دور دیگر ستارهها دو برابر شده است.
کشف نشانههای مادۀ تاریک
پژوهشگران با استفاده از اطلاعات به دست آمده از تلسکوپ فضایی (XMM- نیوتن) متوجه سیگنالهای مرموزی از اشعه ایکس شدند که از جهت کهکشان «آندرومدا» و خوشه کهکشانی «برساووش» میآید. این سیگنال به هیچ وجه به مادۀ شناختهشده ارتباط ندارد و به باور پژوهشگران تنها توضیح درست این است که مادۀ ذکر شده میتواند مادۀ تاریک باشد.
