معمار بامیانی چه در سر دارد؟

شهر بامیان نقطۀ تلاقی چندین درۀ سرسبز است. دره‌های اطراف شهر بامیان نیز هرکدام دارای مناظر ویژۀ طبیعی است که توجه جهانگردان را به خود جلب می‌کنند. اما از همه بیشتر شاهکارهای باستانی این ولایت سالانه ده‌ها گردشگر را به این شهر می‌کشاند و بامیان را نقطۀ توجه جهانگردانی ساخته که برای سفر به افغانستان کمر بسته اند.

هشت اثر تاریخی و فرهنگی بامیان از جمله دو مجسمۀ ۵۵ و۳۷ مترۀ صلصال و شمامه، شهر غلغله در مرکز بامیان، شهر ضحاک که به نام «شهر سرخ» نیز یاد می‌شود در شش‌پل و در حدود بیست‌وپنج کیلومتری شرق این شهر، قلعۀ کافری الف و قلعۀ کافری ب، مغاره‌های درۀ قل اکرم و مغاره‌های قلعه غمی در دره فولادی ثبت میراث‌های جهانی بشر در سازمان علمی و فرهنگی ملل متحد (یونسکو) هستند.

با این حال از چندی به این‌سو تلاش‌هایی برای جلوگیری از ترویج شیوۀ مدرن معماری صورت گرفته و دست‌اندرکاران تلاش دارند تا در تمام ساخت‌وسازهای این شهر معماری سنتی و باستانی را به‌کار گیرند. مرمت‌کاری که برای رسیدن به این آرمان به بامیان آمده مجتبی میرزایی، اهل دایکندی است.  

او که فعلاً در آلمان زنده‌گی می‌کند، رشتۀ مرمت‌کاری آثار باستانی را در مونیخ آلمان خوانده و نزدیک به 12 سال در بخش ترمیم آثار تاریخی و عتیقۀ به‌جامانده از جنگ جهانی دوم در این کشور، کار کرده است. این جوان افغانی‌الاصل آلمانی می‌خواهد معماری باستانیِ بامیان را در بخش خانه‌سازی دوباره احیا کند.

میرزایی در گپ‌وگفتی با سلام‌وطندار می‌گوید، بامیان ثبت میراث‌های فرهنگی جهان است و این ولایت با داشتن چهرۀ فرهنگیِ منحصربه‌فرد خودش نباید از فرهنگ معماری بیگانه تأثیرپذیر باشد.

این مرمت‌کار می‌گوید، الگوبرداری از سبک معماری سنتی، خطر حذف بامیان از فهرست میراث‌های باستانی جهان را از بین می‌برد. به گفتۀ میرزایی تأثیرپذیری از معماری بیگانه در ساخت‌وسازهای بامیان خط سرخ بقای این ولایت در فهرست کشورهای باستانی‌ست. او می‌گوید، تلاش می‌کنند از موادی در معماری‌های بامیان استفاده کنند که با فضای تاریخی این ولایت همخوان باشد تا هر گردشگری با ورود به این شهر، هیچ معماریِ غیرطبیعی‌یی به‌چشمش نخورد.

مجتبی میرزایی، مشت نمونۀ خروار خانه‌یی را با معیارهای معماری سبک چندین دهه پیش ساخته است. او می‌گوید که اگر شیوۀ معماریِ باستانی در بامیان ادامه یابد، این شهر از لحاظ خانه‌سازی نیز در دنیا «شهری استثنایی» خواهد بود.

تنها نوع‌آوری‌یی که در معماری این خانه به‌میان آمده، استفاده از خاک‌های رنگارنگ این شهر در ساخت‌وساز است. تقریباً از صد نوع خاک رنگی به‌خاطر خلق زیباییِ بیشتر در این خانه استفاده شده است. در این خانه از هیچ‌گونه مواد و رنگ شیمیایی استفاده نشده و تمام مواد کاملاً طبیعی و سنتی به‌کار رفته است.

آرزوی این مرمت‌کار ترویج معماری سنتی در این ولایت است و برای رسیدن به این آرزو از 9 سال به این‌سو حدود 40 نفر از معماران را در ولایت بامیان آموزش داده تا معماری باستانی را در میان مردم عام سازند.

میرزایی در حالی به‌دنبال احیای دوبارۀ سبک معماری قدیمی در بامیان است که نظر به ماسترپلان/برنامۀ جامع اعمار شهریِ بامیان، خانه‌سازی در این ولایت با شیوه‌ها و سبک مدرن ممنوع است و سازمان یونسکو بارها به‌خاطر این‌گونه ساخت‌وسازهای خودسر از سوی شماری از باشنده‌گان این ولایت، به حکومت افغانستان و ادارۀ محلی بامیان شکایت کرده است.