«شیوع»؛ پیش‌بینی یک فاجعه

با فیلم شیوع (Contagion) به گونۀ اتفاقی روبه‌رو شدم. در مجموعۀ فیلم‌هایی بود که برادرم آورده بود تا در روزهای قرنطین کابل ببینم. هر دقیقۀ فیلم که می‌گذشت، من را بیش‌تر به خود غرق می‌کرد و حس وحشتناکی می‌داد؛ حس ترس از چگونگی انتقال یک ویروس همه‌گیر.

فیلم Contagion که در فارسی «واگیری-شیوع» معنا می‌دهد، ساخت سینمای هالیوود در سال 2011 است؛ فیلمی که همه‌گیری ویروس خیالی‌یی را زیر نام MEV-1 به تصویر کشیده است؛ تصویری مشابه با کرونا یا ویروس کووید- 19.

شباهت‌های حیرت‌انگیز و فراتر از تصور در تصویر خیالی فیلم 2011 با تصویر واقعی امروز جهان وجود دارد. چند نمونه‌ از شباهت‌های MEV-1 با کووید- 19 این‌ها اند؛ منبع ویروس در این فیلم «خفاش» است، آن‌ هم در کشور چین. رابط ویروس بین خفاش و انسان، خوک قرار گرفته است. پس از شیوع ویروس کرونا، بیش‌تر گزارش‌ها، خفاش را منبع ویروس و شهر ووهان چین را محل شیوع آن معرفی کردند. علامت‌های ویروس در این فیلم، تب بیش‌تر از 38 درجه، سرفه و نفس‌تنگی نشان داده شده، علامت‌های مشابه ویروس واقعی کووید- 19. در فیلم شیوع، دست‌دادن، عطسه، سرفه و لمس اشیا در مکان‌های عمومی عامل‌های انتقال ویروس MEV-1 اند و راه‌های پیش‌گیری هم شستن مرتب دست‌ها، جلوگیری از نزدیکی و احوال‌پرسی به ویژه دست‌دادن، پوشیدن ماسک و حفظ فاصلۀ دست‌کم یک متری بین انسان‌ها است. عوامل انتقال و راه‌های پیش‌گیری از ویروس کرونا نیز چند موردی‌اند که در فیلم خیالی توصیه شده ‌است.

این فیلم نشان می‌دهد که در پی اپیدمی ویروس، برای پیش‌گیری، برخی کشورها شهرها را ضدعفونی و قرنطین می‌کنند. یکی از این شهرها در فیلم، شهر ویرجینیایی ایالات متحدۀ آمریکاست‌ که زودتر به قرنطین می‌رود و شمار زیادی از متبلایان و قربانیان را دارد. امروز ویرجینیا بیش از هزار واقعۀ مثبت ویروس کرونا را دارد و از نخستین شهرهای آمریکاست که برای کُندساختن شیوع ویروس، قرنطین شده ‌است. همین‌گونه شباهت‌های دیگری نیز بین ویروس خیالی این فیلم و ویروس واقعی کووید- 19 وجود دارد.

بین ویروس فیلم شیوع و کرونا تفاوت‌هایی هم وجود دارد. یکی از تفاوت‌ها در سرعت شیوع ویروس است. در فیلم نشان داده شده که سازمان جهانی بهداشت و مراکز کنترل و پیش‌گیری از بیماری‌ها در آمریکا شمار افرادی که احتمالاً به ویروس آلوده خواهند شد را هشت میلیون در سراسر جهان پیش‌بینی می‌کنند و با گذشت چیزی بیش از 100 روز، شمار کشته‌های ویروس بالغ بر 6 میلیون تن می‌رسد. در حالی ‌که ویروس کرونا هرچند بیش از سه ماه عمر کرده، اما هنوز شمار مبتلایان آن به یک میلیون بیمار در سراسر جهان نرسیده، ولی به یک میلیون نزدیک‌ شده است؛ بیش از هشت‌صدهزار مبتلا. برعکس فیلم، شمار قربانیان کووید- 19 هم در این درازا از مرز صدهزار کشته نگذشته است.

در فیلم شیوع ایالات متحده می‌تواند پس از 100 روز برای ویروس MEV-1 واکسن بسازد و دورهۀ آزمایش آن‌هم زودتر تمام می‌شود، اما هرچند ایالات متحده در 17 مارچ 2020، روند آزمایش واکسن ساخته‌شده از سوی این کشور برای کووید- 19 را به مرحلۀ آزمایش انسانی برد، اما تاکنون نتیجه‌یی از آن بیرون نشده و حدس و گمان هم این است که شاید تا روشن‌شدن نتیجۀ مثبت و عوارض جانبی واکسن، هنوز ماه‌ها باقی مانده باشد. تفاوت دیگر را که می‌توان یاد کرد، نابسامانی، بحران بهداشتی و بحران کمبود موادغذایی است که در فیلم به تصویر کشیده شده، اما در وضعیت کرونایی امروزی، هرچند نگرانی از این نوع بحران‌ها وجود دارد، اما عملاً جهان با چنین بحران‌هایی روبه‌رو نشده ‌است.

در فیلم شیوع، بازیگران شهره و برجستۀ سینمای هالیوود نقش بازی کرده‌اند. از جمله گویینت پالترو، کیت وینسلت، مایکل داگلاس و ماریون کوتیار. گویینت پالترو در فیلم نقش نخستین قربانی ویروس را بر عهده دارد که پس از برگشتش از چین به آمریکا، پسرش نیز به بیماری او مبتلا می‌شود و در پی مرگ پالترو، پسر کوچک نیز جان می‌بازد.

شاید مردم افغانستان با چهرۀ کیت وینسلت و ماریون کویتار آشنایی بیش‌تری داشته باشند. وینسلت بازیگر نقش مرکزی فیلم تایتانیک، شش بار نامزد جایزۀ اسکار و یک‌بار برندۀ این جایزه. کوتیار هم بازیگر، ترانه‌سرا و موسیقی‌دان فرانسوی که برندۀ جایزۀ اسکار بوده و در بیش‌تر فیلم‌های استخباراتی فرانسوی نقش‌‌آفرینی کرده ‌است. در فیلم، کیت وینسلت نقش پزشک سرویس اطلاعاتی بیماری‌های همه‌گیر را بازی کرده و در نقش‌اش نشان می‌دهد که کادر پزشکی‌یی که در خط نخست مبارزه با ویروس‌اند چه‌گونه در دام ویروس می‌افتند؛ روایت مشابه کادر پزشکی کشورمان در هرات. گفته می‌شود که فیلم شیوع با این بازیگران در 2011 نتوانسته جایگاه یک فیلم کامیاب را به دست آورد، اما امروز به یکی از فیلم‌های پر طرف‌دار و پربینندۀ جهان مبدل شده‌ است. همان‌گونه که در شبکه‌هایی هم‌چون فیس‌بوک و یوتیوب نام Contagion را بنویسید، می‌بینید که شمار زیاد حساب‌های کاربری و چینل‌ها، فیلم کانتجین را به عنوان پیش‌بینی ویروس کرونا در 2011، بارگذاری کرده‌اند.

فیلم چند درس با خود دارد. نخست، برای کسانی‌ که ویروس‌های همه‌گیر را جدی نمی‌گیرند و گاهی به باد تمسخر می‌دهند، می‌آموزد که ویروس همه‌گیر مرزی را نمی‌شناسد و ممکن در هرجایی شما را به دام بیاندازد. پس از دیدن این فیلم ذهنم می‌گفت که شاید در هر وسیله‌یی ویروس باشد و گیرنده‌های سلولی بدنم ویروس را وارد سلول‌هایم کند.

دوم، توصیۀ فیلم این است که هنگام شیوع سریع ویروس که در فضا و هر وسیله می‌تواند باشد، به رهنمودهای بهداشتی توجه شود، به ویژه حضور افراد در خانه. درست چیزی که امروز در افغانستان روی بلندگوها گذاشته شده، اما مردم توجهی به آن ندارند. قرنطین شهرها هم تنها راه پیش‌گیری از شیوع ویروس‌هایی چون کروناست، اما درسی که دولت‌ها می‌توانند از فیلم بگیرند، اقدام‌های زودهنگام پیش‌گیرانه، توجه روی فراهم‌آوری موادغذایی و مواد بهداشتی، در نظرگیری مکان‌هایی برای ایجاد درمانگاه‌های اضطراری، تمرکز روی جرم‌های جنایی در ایام قرنطین و چگونگی برنامه‌ریزی توزیع واکسن برای بیماران است تا توزیع واکسن به یک چالش تازه مبدل نشود.

فیلم به نکتۀ جدیِ دیگر نیز پرداخته است؛ باور نادرست در باره منبع ویروس. پس از شیوع MEV-1، یک روزنامه‌نگار فکر می‌کند ویروس از سوی سیاست‌مداران آمریکا در فضا پخش شده، با این هدف که یا سودی از پخش آن در کشور گرفته شود یا هم ویروس، کشورهای دیگر به ویژه رقیبان را آلوده کند و با شکست اقتصادی روبه‌رو شوند. روزنامه‌نگار با همه‌گانی‌کردن این باور در وبلاگ‌اش، پیش‌بینی خود را به بحث اجتماعی مبدل می‌کند و در زمان خیلی کم، میلیون‌ها بازدیده‌کننده پیدا می‌کند.

افکار عامه رنگ باور روزنامه‌نگار را می‌گیرد. رفته‌رفته دایرۀ ایده‌یی بدون اسناد به جایی می‌کشد که کشورها فکر می‌کنند، منبع ویروس آمریکاست. امروز در بحث ویروس کرونا هم همین تئوری مطرح است. چین، آمریکا را مقصر اعلام کرد؛ مقام‌های آمریکا پیوسته، کووید- 19 را ویروس ووهان چین اعلام کردند. در افغانستان هم افکار حدس و گمان‌های زیادی در باره منبع ویروس کرونا می‌زنند. همان‌گونه که در لایه‌های مختلف اجتماعی وقتی در روزهای نخست شیوع در بارۀ منبع ویروس پرسیده می‌شد، بسیاری‌ پاسخ می‌دادند که ویروس ساختۀ انسان است و شاید در عقب آن کشوری به نام ایالات متحدۀ آمریکا باشد. اما امروز روشن شده که آمریکا با بیش از صدهزار مبتلا به این ویروس، در صدر کشورهای آسیب‌پذیر قرار دارد و نظم اجتماعی‌اش به‌هم خورده ‌است. البته این قضاوتی در باره منبع ویروس نیست، اما آن‌چه فیلم می‌گوید تا اسنادی در دست نباشد، نباید طرفی را ملامت و یا سلامت معرفی کرد.