یک سال پس از به قدرترسیدن میخایل گورباچف به رهبری اتحاد شوروی و تغییرات ژرف در سیاست اتحاد شوری، در ثور سال 1365، ببرک کارمل از رهبری حرب دموکراتیک خلق افغانستان کنار رفت و به جای او داکتر نجیبالله احمدزی به عنوان دبیرکل حزب انتصاب شد. با ورود نجیبالله احمدزی به رهبری حزب دموکراتیک خلق، تغییرات جدی در سیاست حکومت مورد حمایت اتحاد شوروی در افغانستان رونما شد و سیاست مصالحه با دشمنان نظام در دستور کار قرار گرفت.
در جدی سال 1365 به رهبری احمدزی، «کمیتۀ مرکزی حزب دموکراتیک خلق و شورای انقلابی جمهوری دموکراتیک افغانستان» سیاست مصالحۀ ملی را اعلام کرد که بر اساس آن از جنگجویان مخالف حکومت وقت خواسته شده بود تفنگها را کنار بگذارند و راه صلح در پیش گیرند.
به مناسبت روز جهانی صلح (21 سپتامبر برابر با 31 سنبله) و همزمانی گفتوگوهای صلح دولت افغانستان و گروه طالبان در دوحه پایتخت قطر، اعلامیۀ شورای انقلابی جمهوری دموکراتیک خلق افغانستان و بیانیۀ داکتر نجیبالله، دبیرکل وقت حزب دموکراتیک خلق را که بعدها به سیاست اصلی حکومت نجیبالله تبدیل شد، به اجمال مرور میکنیم. قسمتهایی از متن بیانیۀ داکتر نجیبالله نقل قول مستقیم و نقل به مضمون شده و برای خوانش بهتر متن در قسمتهایی واژهها سادهسازی شده است.
اعلامیۀ شورای انقلابی در مورد صلح
این اعلامیه که زیر عنوان ـشورای انقلابی ج.د.ا. در بارۀ مصالحۀ ملی در افغانستان» منتشر شده، با این آیت از قرآن آغاز شده «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ» است. بر اساس اعلامیه، در 8 سال جنگ در کشور (از آغاز شورش مسلحانۀ مجاهدین تا سال 1365 خورشید)، «سیل اشک و خون است. زنان، پیرمردان و کودکان بیگناه به قتل میرسند. مساجد، مکاتب، خانهها و مزارع مردم طعمۀ آتش میگردد.» به نقل از اعلامیه، جنگ در کشور بر خلاف قرآن و شریعت در کشور است. خلاصۀ مادههایی که در این اعلامیه آمده است:
از تاریخ 25 جدی (1365) نیروهای مسلح زیر فرمان حزب دموکراتیک خلق، عملیات محاربوی را متوقف میسازد و فعالیت قوتهای مسلح، محدود به محافظت مرزها و وظایف صرفاً دفاعی و اقتصادی میشود. در صورتی که جانب مقابل (نیروهای مجاهدین) پاسخ مثبت بدهد، متارکه برای مدت شش ماه ادامه خواهد یافت. نیروهای مجاهدین نیز حملاتشان را متوقف سازند. «صبر و حوصلۀ ما (حزب دموکراتیک خلق) را ضعف ما تلقی نکنید.»
در شرایط متارکه عالیترین ارگان مصالحه، کمیسیونهای فوقالعادۀ مصالحه میباشد که در سطح روستاها، علاقهداریها، ولسوالیها و ولایتها ایجاد میشود. کمیسیونها خدمات بهداشتی و کشاورزی را ارائه میکنند و صلاحیت اصلاحات ارضی، عفو شماری از زندانیان و تعیین قاضیهای مرد را دارند. کمیسیونها صلاحیت جذب داوطلبها برای قوای مسلح را دارد. به داوطلبها 52 ولسوالی و علاقهداری در مرز با ایران و پاکستان دو سال معاش و ترخیص داده میشود. حل اختلافات قومی، ثبت شکایت از تخلف نیز در حیطۀ کمیسیونها است و پرداخت معاش ملاامامها نیز بر اساس درخواست کمیسیونها صورت میگیرد.
با دستیابی به مصالحه، روستاها، علاقهداریها و ولسوالیها به مثابه «زون صلح» از طرف حکومت شناخته میشود و به باشندهگان آن امتیازاتی داده میشود. ایجاد ارگانهای محلی قدرت به طور دموکراتیک به خواست مردم زونها، اعلام روزهای مشخص که در آن مردم حق دارند با سر گروههای مخالف جهت مذاکرات و تضمین امنیت آنان دیدار کنند، امضای توافقنامه با گروههای مسلح که آمادۀ مصالحهاند، کسانی که مبارزۀ مسلحانه را با حکومت قطع میکنند، حق دارند در تمام مناطق جمهوری دموکراتیک رفتوآمد کنند.
شورای انقلابی جمهوری دموکراتیک آزادی زندانیان را که از فعالیتهای مسلحانه دست برداشتهاند اعلام میکند.
شورای انقلابی جمهوری دموکراتیک، تمام کسانی را که در مبارزۀ مسلحانه نقش داشتند و اکنون سلاح بر زمین گذاشتهاند، عفو میکند. دین اسلام، دین افغانستان است و در مادۀ دوم قانون اساسی جدید تصویب خواهد شد. برای ایجاد حاکمیت مردمی و تشکیل حکومت وحدت ملی سعی خواهد شد. با برگشت شمار محدود نیروهای شوروی به وطنشان و قطع مداخلات، زمینۀ حاکمیت مردمی فراهم خواهد شد.
در پایان این اعلامیه آمده «بگذار صلح در سرزمین باستانی افغانستان، سایه افکند. بگذار صفیر گلولهها خاموش باشد.»
فشردۀ بیانیۀ داکتر نجیبالله احمدزی
جمهوری دموکراتیک خلق افغانستان زنده است، نیرومند میشود و موفقانه مبارزه میکند. جنگ همۀ ما و شما را خسته میسازد، اما این مطلب را بفهمیم که جنگ از همه بیشتر مردم را خسته میسازد. بیایید به آن خاتمه دهیم.
وطنپرستان در لشکر سازمانیافته 800 هزار جمهوری دموکراتیک افغانستان که هستۀ آن را 170 هزار عضو حزب تشکیل میدهد دولت نوینی را ایجاد کردهاند. در صفوف نیروهای مسلح، نیم ملیون نفر سلاح به دست دارند. جنگ به اقتصاد کشور، آسیب رسانده اما ما پلان پنج سالۀ بعد از انقلاب خود را (اشاره به کودتای 7 ثور 1357) تصویب نموده و تطبیق میکنیم. 135 پروژۀ جدید صنعتی را اعمار و به صدها روستا برق رساندهایم و به هزاران نفر خانه توزیع کردیم. یکونیم میلیون انسان را با سواد ساختیم، ما 400 مکتب 120 بیمارستان و مراکز بهداشتی اعمار کردیم.
اما یک تعداد افراطیون (اشاره به مجاهدین) که علیه ما (حزب دموکراتیک خلق) عمل کردند، چه کردهاند؟ 200 مکتب و 120 بیمارستان را تخریب، منفجر و یا به آتش کشیدهاند.
بیرق کشور ما تقریباً در تمام کشورهای جهان در اهتزاز است. ما دوستان قوی، وفادار و مطمئن یعنی اتحاد شوروی، کشورهای سوسیالیستی، کشورهای غیرمنسلک و نیروهای مترقی را در کنار خود داریم. ما با داشتن چنین نیرویی دست صلح دراز میکنیم. بسیاری از مصیبها و مناقشات از یک امر ساده یعنی سوءتفاهم است. ما حاضر هستیم به شما تفاهم وسیع و صریح را پیشنهاد کنیم. بیایید ببینید که ما چهگونه زندهگی میکنیم. بیایید، ما به صحبت صریح و صادقانه با شما موافق هستیم. ما حاضر به کمک هستیم، پیشنهاد میکنیم که آتش قطع کردد و متارکه گردد.
ما پروسۀ تاریخی مصالحه را آغاز میکنیم، اصول مصالحه برای هر فردی ساده و قابل فهم است. از تاریخ 25 جدی (1365) برای مدت شش ماه قوای مسلح آتش را به صورت یک جانبه قطع میکند و تنها در صورت ضرورت مبرم یعنی حملۀ آشکار جانب مقابل، قوای مسلح مجاز است آتش بگشاید. با آغاز پروسۀ صلح، موارد آتی حل خواهد شد.
- امتناع از مبارزۀ مسلحانه و خونریزی در حل و فصل موضوعات مربوط به حال و آینده افغانستان
- داشتن سهم عادلانه در امور سیاسی و زندهگی اقتصادی کشور
- عفو سراسری به استثنای موارد خاص
- حفظ و توسعۀ عنعنات تاریخی، ملی و فرهنگی کشور
در حال حاضر (جدی 1365) 417 گروه مخالف با تعداد 37 هزار نفر با ارگانهای حاکمیت مردمی در حال مذاکره است. ما طرفدار تسریع و توسعه چنین تماسهایی هستیم. دروازۀ زندانها گشوده شده و شماری از کسانی که از دست به فعالیتهای مسلحانه نمیزنند آزاد شدهاند.
نمیخواهیم، سازمانهای اسلامی گروههای مختلف میانهرو و سلطنتطلب و سران گروههای مسلح ضددولتی را که در خارج به سر می برند از پروسۀ مصالحه محروم بسازیم.
سرانجام سیاست مصالحۀ ملی
داکتر نجیبالله احمدزی، ببرک کارمل را کنار زد و خود در کرسی قدرت تکیه کرد. او سیاست مصالحۀ ملی در پیش گرفت. در سال 1366 جرگه را فراخواند و قانون اساسی جدید را تصویب کرد.
سیاست مصالحۀ نجیبالله احمدزی به شکست انجامید و در سال 1371 او از قدرت کنار رفت. طالبان، گروهی که اکنون با حکومت افغانستان وارد گفتوگوهای صلح شده است، در سال 1375 پس از تصرف کابل، داکتر نجیب را کشتند و جسد او را به دار آویختند.
