غیچک، یکی از سازهای زهیست که با «آرشه» نواخته میشود. نواختن این ساز محلی از قدیم در افغانستان و مناطق جنوبشرقی ایران مرسوم است.
شکل غچک، قـیچک یا غیچک در افغانستان و ایران متفاوت است. در شمال افغانستان، غیچک را از آهن چادر یا بشکههای آهنی مستطیلشکل (راستگوشه) که به یک چوب صیقلشده وصل است، درست میکنند.
عبدل غلامی، غیچکنوازی نامدار در شمال افغانستان میگوید که این ساز محلی به دست خود مردمان محل ساخته میشود؛ دستهاش را نجار و «قوطی»اش را حلبیساز میسازد. با «آرشه» نواخته میشود و سیمش نیز فولادی است.
او میگوید که از 15 سال بدینسو نوای غیچک برایش نان میآورد. غلامی معتقد است که پورِ سینا، پزشک نامدار خاور نیز غیچک مینواخته و به این ساز علاقۀ فراوانی داشته است.
در بیشتر روستاهای دورافتادۀ ولایتهای تخار و بدخشان، غیچکنواز و دوتارنوازی که زبانزد اهالی روستاست، بر ایوانهای کلان، محل تجمع اهالی روستا مینشینند و در روزهای خاص برای مردم دِه هنرنمایی میکنند.
بیشتر غیچکنوازان و دوتارنوازان نامدار شمال از روستاها برخاسته اند و پیشۀ اصلیشان کشاورزی و دامداری است.
اما با افزایش ملاهای متمایل به سلفیگری که خلاف ملاهای قدیم میاندیشند، محیط روستا برای هنرمندان محلی تنگ شده است.
طلامحمد مرادی که از 20 سال بدینسو غیچک مینوازد، میگوید که از 15 سالهگی به این ساز علاقهمند شده و در شبنشینیها شرکت کرده، تا اینکه با ساختن غیچکی، خودش به نواختن آن آغاز کرده است.
اما مرادی میگوید که اکنون شماری از روستاییان با دید تکفیری به آنان مینگرند. برای همین، او دامداری را رها کرده و حالا شهرنشین شده است.
مردم محل نیز علاقۀ زیادی به غیچک دارند. یکی از علاقهمندان غیچک میگوید: «بدون غیچک، ساز محلی بیکیفیت است. غیچک واقعاً صدای دلنشینی دارد».
به گفتۀ باشندهگان تخار و بدخشان در شمال افغانستان، غیچک ساز «انجمنآرا»ی محافل خوشی آنهاست و مخاطبان این ساز بیشتر روستانشینان اند.
بیشتر هنرمندان و آهنگسازان محلی نیز از این ساز کار میگیرند. هنرمندان غیچکنواز اکثراً چهارپارههای شاعران بزرگ زبان پارسی؛ مانند حکیم عمر خیام را میخوانند.
از غیچکنوازان نامدار شمال میتوان استاد دُرمحمد کشمی، عبدالرحیم چاهآبی و امانالله فرخاری را نام برد.
هنرمندان محلی میگویند که با وجود افزایش دسترسی به سازهای غربی، سازهای محلی میان مردم و جوانان اعتبار دارند و از وزارت فرهنگ افغانستان میخواهند که در نگهداری و گسترش میراث فرهنگی کشور تلاش کند.
