با چه معیاری برای خود تخلص انتخاب می‌کنیم؟

گفته می‌شود که نام هر شخص نشان وی است و با آن تشخص می‌یابد و شناخته می‌شود. اما به دلیل وجود نام‌های هم‌سان و مشابه، معمولاً افراد برای خود نام دومی برمی‌گزینند؛ اسمی که یا از نام خانواده‌گی به ارث رسیده و یا نام مستقلی است که خود فرد برای خود انتخاب می‌کند.  

بر اساس قانون مدنی افغانستان، انتخاب تخلص اختیاری است. نظر به این قانون، هر انسان حق دارد برای خود یک تخلص انتخاب کند. اما در عرف، انتخاب تخلص برای خانم‌ها برپایۀ نام یا تخلص همسر می‌باشد؛ یعنی خانم‌ها نظر به سنت، در انتخاب نام تخلص خود چندان آزاد نیستند.

جواد سلطانی جامعه‌شناس و استاد دانشگاه، دربارۀ فلسفۀ انتخاب تخلص می‌گوید که فرهنگ امری متغیر است و انتخاب تخلص به تبع آن دچار تغییر می‌شود. تخلص‌ها در قدیم نشان‌دهندۀ وابسته‌گی فرد به قوم، قبیله و گروه‌های اجتماعی مختلف بود. آقای سلطانی می‌افزاید که در گذشته، انتخاب تخلص و استفاده از آن زیر سیطرۀ فضا و جو غالب بود و ایدیولوژی‌های حاکم بر روان جامعه نقش پررنگی در گزینش نام و تخلص داشت. در دوران حکومت‌های ملوک‌الطوایفی و حاکمیت خاندان‌های بزرگ ـ مانند غزنویان و حکومت‌های تخارستان و حوزۀ سیستان ـ نه‌تنها به اصطلاح عوام‌الناس بل‌که حتا حاکمان و پادشاهان‌شان با یک کلمه یا یک پسوند نام‌گذاری می‌شدند. این کلمه قادر بود فرد را به قوم و قبیله‌اش منتسب کند. این انتساب‌ها بیشتر به مناسبت‌های سیاسی و موقف اجتماعی فرد برمی‌گشت. به همین دلیل و به گفتۀ آقای سلطانی، نام‌ها و تخلص‌ها بازتاب وضعیت عمومی یک جامعه اند.

اما آن‌چه امروز بیشتر به چشم می‌خورد، وجود نام‌هایی است که فرد به صورت خودبنیاد انتخاب کرده است. شاید در خانواده‌یی که مثلاً پنج نفر عضو دارد، هر فرد تخلص دل‌خواه خود را داشته باشد. تخلص‌هایی که از سر ذوق و سلیقۀ فردی انتخاب می‌شوند، تا اندازه‌یی عجیب و غریب به نظر می‌رسند. نام‌هایی چون پویا، جویا، مهربان، همراه، تنها، تهی، فریاد، آرام، نگاه و نام‌هایی از این دست، در سال‌های اخیر در میان جوانان بسیار رایج شده است.

خدیجه مرادی استاد دانشگاه، دربارۀ افزایش تخلص‌های فردی می‌گوید که این تخلص‌ها چندان پایدار نیستند؛ یعنی پس از مدتی علایق و سلایق فرد تغییر می‌کند و دیگر از تخلصش خوشش نمی‌آید و بالاخره به دنبال اسم دیگری می‌گردد.

اما خانم مرادی مسألۀ انتخاب تخلص را از زاویۀ دیگری نیز می‌بیند؛ وی بر این باور است که تخلص نشانه‌یی از هویت مستقل و منحصربه‌فرد افراد است. نام فامیل اسمی اجباری است که بر هر فرد تحمیل می‌شود؛ اما تخلص انتخابی‌ و «سنجیده شده» می‌تواند همۀ اشخاص را به صورت هویت‌هایی مستقل و خودبنیاد نمایان سازد.

یکی از مشکلاتی که در زمینۀ انتخاب اسم تخلص وجود دارد، این است که اگر هر شهروند افغانستان برای ادامۀ تحصیل به خارج کشور سفر کند، مجبور است که تا تخلص را در کنار نام خودش درج شناسنامه و گذرنامه کند؛ اما بر اساس شناسنامه‌های موجود و گذرنامه‌های صادر شده، نام پدر در کنار نام شخص نوشته شده است که این خود مشکل بزرگی پیش روی شهروندان کشور می‌باشد.

در هرصورت چیزی که اکنون در سراسر کشور جاری است، انتخاب دل‌بخواهی نام‌ها و تخلص‌ها است. به نظر می‌رسد با این که تخلص‌ها چندان سنجیده و پربار نیستند، اما با شرایط اجتماعی و فرهنگی کشور هم‌خوانند. هرچه پدیدۀ فردیت و استقلال‌طلبی در میان جوانان افزایش می‌یابد، فرهنگ انتخاب تخلص‌های رنگارنگ نیز تغییر می‌کند و اوج می‌گیرد.