سونگی اوتیز ییلدن آشهراق دور ایچیده افغانستان بویلب دوام ایته دیگن توختاوسیز اوروشلر تینچیمه یپتی. مملکت تاریخی ده مثلی کوریلمهگن اوروشلر اهالی گه چیکسیز اقتصادی زیانلر ییتکزیب گینه قالمهی، بیر نیچه میلیون کیشینینگ یاستیغینی قوریتدی. میلیونلب کیشی ایسیر و یتیم بولدیلر همده معیوب معلول انسانلر سانی آشیب بارگن سری جامعهدهگی اجتماعی معمالر میزانی هم آشدی. هلی هم اوروشلر گرابیده تلپینه یاتگن افغانستان خلقی جملهدن اتنیک اوزبیکلر اوروشلر باعث کته مدنی – فرهنگی یوقاتیش لر گه یوز توتماقده لر.
اوزاق اوتمیشلردن بیری اولاد دن اولاد گه بی بها معنوی میراث اولهراق اوتیب کیله دیگن تورلی اویینلر، عرف – عادتلر، عنعنهلر و قوشیقلر جنگ جدللر عاقبتیده اونوتیله باشلهدی. اوروش سایه سالگن مملکتیمیزده ایندی بالهلر ایمین – ایرکین کوچهلر و سیلگاهلر گه چیقیب اوزلری گه خاص اویینلرنی اجرا ایته آلمهی اوز قوشیقلری نی کویله آلمه یدیلر. توی تماشالر هم قیشلاقلرده جوده ساده و چیگره لنگن بیر وضعیتده اوتکزیلهدی.
برقرار ییللرده جوده کوترینکی روح ده اوتکزیلگن رمضان و قربان بیرهم لری همده نوروز آلدینگی دیک نشانلنمه یدی. بولرنینگ همهسی گه اوروش و نا تینچلیکلر اساسی عامل حسابلنهدی. بو اورینده افغانستان شمال ولایتلریده اتنیک اوزبیکلر آرهسیده قدیم قدیم دن موجود بولگن بیر عنعنه اوستیده توخته لهمیز. او هم بولسه مبارک رمضان آیی کیچهلریده اوزبیک بالهلر اجرا ایته دیگن "رمضان قوشیغی" دیر.
معلوم که مبارک رمضان آیی کیلیشی بیلن کیچقورون لری (افطار دن سونگ) قیشلاقلرده اوزبیک بالهلر توپلنیب هر بیر اوینینگ دروازهسی یانی گه باریب اوشبو قوشیغنی اجرا ایتر دیلر. قوشیق در واقع یخشی آوازی بولگن بیر باله تامانی دن بلند آوازده اوقیب ایشیتیریلردی. اوی نینگ ایگهلری قوشیق ایتیله دیگن وقتی دروازه یانیگه کیلیب مذکور قوشیقنی تینگلردی لر. قوشیق اجرا ایتگنلرنی تورلی طعاملر پول و یا باشقه ساوغهلر بیلن اعزازلردیلر. بو ییرده "رمضان قوشیغی" نینگ بیر نیچه بندینی کیلتیرهمیز:
"روزهنی توتیب کیلدیم ایشییزگه،
خداییم اوغیل بیرسین بیشییزگه.
روزه گه قوی سوییب سیز گوشی (گوشتی) قنی؟
گوشی نی ییبهکن سیز توشی قنی؟
مکه گه بار بیر یغاچ باشی قرا،
خداییم اوغیل بیرسین قاشی قرا.
اویینی آرقهسیگه تای دی (نینگ) ایزی،
مَشَتّی رومال تیکر باینی قیزی.
مشتی رومال بیرینگ بیلیمیز گه،
القهی، القهی کیتهلی یولیمیزگه.
بای ایتهدی قوتندن قوی بیرهمن،
بای بیچّه ایتهدی بوغچهدن تون بیرهمن.
رمضان اصلی خدانی بویروغی،
جنتدن چیققن قوزینی قویروغی.
و ……"
افسوس که نا تینچلیکلر سبب سونگی ییللرده رمضان آیلریده اوزبیک بالهلر اوز قیشلاقلریده اوز اوی لریدن تشقریگه چیقیب "رمضان قوشیغی" نی اجرا ایتیش لیککه جرئت ایتمه یپتیلر. در حقیقت بو مساله "رمضان قوشیغی"نی اجرا ایتیش عنعنهسینی اهالی اینیقسه ایندی صحنهگه کیله دیگن بالهلر تامانیدن اونوتیلیشیگه آلیب کیلماقده. شونینگدیک باشقه فلکلور قوشیقلر کبی ذهنلرده و ایسلرده سقلنیب کیلینگن "رمضان قوشیغی" نی هم خاطرهلر دن چیقیب کیتیشی طبیعی بیر حال.
تویلرنی اطراف قیشلاقلرده اوته ساده و بی جیریم اوتکزیله یاتگنی گه هم فقط اوروشلر و نا تینچ وضعیت سبب بولماقده. آلدینلری افغانستان اوزبیکلری اوز تویلرینی قیشلاقلرده طنطنهلی روشده اوتکزردیلر. یاش قیز لر دپ – دایره چهلیب اوزلری گه خاص قوشیقلر و "نای – نای"لر اجرا ایتردیلر. کیکسه عیال لر "اهمبو" و "سلام سلام" ایتمهگن لریده توی، توی بولمسدی. افسوس که بوندهی تویانه دستورلر استه – سیکین یوقالیب بارماقده. مادامیکه وضعیت شوندهی دوام ایتر ایکن ینگی اولاد اوزلری نینگ ملی – مدنی میراثلریدن بوتونلهی بیگانه بوله دیلر. در حقیقت شوندهی بیر وضعیت جماعه میزده حاکم بولماقده.
دیمک، اوروشلر توخته تیلیب حقیقی برقرارلیک اورنه تیلمهگن تقدیرده فرهنگیمیز ینه جدی کته یوقاتیشلر گه رو په ره بولهدی. چونکه زمان اوتیشی بیلن بای فلکلور خزینهسینی اوز ذهنلریده سقلهگن کیکسه هنرمندلر دنیا دن اوتیب کیته بیره دیلر و بار معنوی خزینهلرنی اوزلری بیلن آلیب کیته دیلر. در واقع اوشبو مساله بیزنینگ مدنی حیاتیمیز یوزلهنیب تورگن فاجعه حسابلنهدی. مملکتده دوام ایته دیگن اوروشلر نینگ قچان پایان تاپیشی نا معلوم لیگینی نظرده توتگن حالده، افغانستان خلقی جملهدن اتنیک اوزبیکلرنی معنوی قشاقلیک تهدید ایتماقده. چونکه بیر تاماندن بیز بار بای مدنی – معنوی میراثلریمیز نی قولدن بیرماقده میز، باشقه تاماندن اوروشلر طفیلی ینگی فرهنگ یرهتیش اوچون هم دییرلی ایش – فعالیت و یوتوقلر اورته ده یوق.
افغانستان اوزبیکلری فلکلوری نی کیلهجک اولادلر گه اوتکزیش و کوز قرهچیغی دیک اسرهب اویلش اوچون تیگیشلی دولت ادارهلری همده مسوولیت حس ایتگن مدنی تشکیلاتلرنی وقتنی بای بیرمسدن قوشیقلر، آهنگلر، اویینلر و تورلی عنعنهلرنی یازیب آلیب بیر نیچه ییرده سقلب آلیشلری گه جدی احتیاج سیزیلهدی. اوشبو مسوولیتنی پول سیز هم عمل گه آشیریب بولمهیدی. بو آره ده بای – بدولت انسانلریمیزنی بوندهی بیر مهم وظیفهنی عملگه آشیریش اوچون اوز امکانلرینی ایه مسلیکلری لازم.
