وقتی «جوردانو برونو» کشیش و کیهانشناس ایتالیایی در اوایل سدۀ شانزدهم میلادی گفت، به دور دیگر ستارهها هم زندهگی جریان دارد و ما در جهان هستی تنها نیستیم. کلیسای کاتولیک او را به کفرگویی متهم کرد و زنده در آتش سوزاند.
حال با گذشت بیش از چهارصد سال، تلسکوپهای فضایی و زمینی ما در حال کشف صدها سیارۀ بزرگ و کوچک به دور دیگر ستارهها در کهکشان راه شیری و بیرون از آن هستند. امروزه امواج صوتی و تصویری ما با سرعت نور در میان ستارهها پرسه میزنند و چه کسی میداند شاید مدتها پیش، موجوداتی در سطح یک سیارۀ دیگر این امواج را دریافت کرده و متوجۀ حضور ما در این سیاره کوچک شده اند.
ولی به هر حال ما انسانها تا حال موفق به کشف موجودات زنده در سطح دیگر سیارات، در خارج از منظومۀ شمسی و یا حتا نشانههای حیات در گذشتۀ سیارات منظومۀ شمسی هم نشده ایم. شاید موجوات فضایییی که امواج صوتی یا تصویری ما را دریافت کرده اند، هنوز به اندازۀ ما پیشرفت نکرده و به فناوری روز برای برقراری ارتباط با ما دست نیافته اند. اما اگر در یک سیارۀ بیرونی موجوداتی باشند که صدها یا هزاران سال از لحاظ فناوری پیشرفتهتر از ما باشند، دهها یا صدها هزار سال طول میکشد تا پیام آنها به ما در زمین برسد. ولی پرسش اینجاست، از کجا این قدر با اطمینان میگوییم که موجودات فضایی وجود دارند؟
در سالهای 1960 فرانک دریک، اخترشناس و اخترفیزیکدان آمریکایی از پیشگامان طرح جستوجوی هوشمندان فضایی بود و برای یافتن چنین موجودات هوشمندی معادلهیی را مطرح کرد که امروزه به نام معادلۀ «دریک» یاد میشود. پارامترهای این معادله تخمینی است و هر کس میتواند بر اساس میزان خوشبینی یا بدبینی خود آن را تغییر دهد. برای اینکه بدانیم چه تعداد سیاره قابل زیست در کهکشان راه شیری وجود دارد، باید تمام بخشهای این معادله را تعریف کنیم.
معادلۀ دریک: N=R․×Fp ×Ne ×Fl ×Fi ×Fc × L
در پایان این معادله حرف N تعداد تمدنهای فضایی را مشخص میکند که میتوانیم با آنها ارتباط برقرار کنیم. شما میتوانید در پایان با توجه به میزان خوشبینی یا بدبینی خویش تعداد تمدنهای هوشمند فضایی را مشخص کنید.
R* – میزان تولد ستاره در کهکشان راه شیری. بر اساس محاسبات، در طول عمر کهکشان راه شیری سالی یک ستاره تولد میشود. اما محاسبات ناسا و آژانس فضایی اروپا (ایسا) نشان میدهد که سالانه هفت ستاره در این کهکشان به دنیا میآید.
Fp- کسری از ستارهها که به دور خود سیاره دارند. سرویهای اخیر به روش همگرایی ریزنوری نشان میدهد در کهکشان راه شیری به دور هر ستاره، بیش از یک یا چند سیاره وجود دارد.
Ne- میزان سیارات (یا اقمار این سیارات) که شرایط مناسب برای شکلگیری حیات را به دور ستارهها دارند. در نومبر 2013 اخترشناسان با استفاده از اطلاعات تلسکوپ فضایی کپلر گفتند که در کهکشان راه شیری میتواند تا 40 میلیارد سیاره به اندازۀ زمین وجود داشته باشد و این سیارات در کمربند حیات ـ فاصلۀ مناسب از یک ستاره که آب در آن فاصله به حالت مایع وجود دارد ـ به دور ستارههای خورشیدمانند و کوتولههای سرخ در گردش هستند. بر اساس تخمینها 11 میلیارد این سیارات به دور ستارههای خورشیدمانند در گردش هستند. حتی اگر تعداد ستارهها در کهکشان راه شیری 100 میلیارد باشد، نشاندهندۀ این واقعیت است که 0.4 درصد سیارات مانند زمین در کهکشان راه شیری وجود دارد. به زبان سادهتر 4 میلیارد سیاره مانند زمین، در کمربند حیات به دور دیگر ستارهها در گردش هستند. حتی اگر همۀ این سیارات در کمربند حیات در گردش باشند، تخمین زدن عناصر کیمیاوی لازم برای شکلگیری حیات بسیار مشکل است. اما چند اخترشناس میگویند که حدود 10 درصد منظومههای سیارهیی ـ ستارههایی که مانند منظومۀ شمسی به دور خود سیاره دارند ـ در کهکشان راه شیری برای شکلگیری حیات مناسب هستند؛ زیرا این سیارات در ساختار خود عناصر کیمیاوی سنگین، مانند آهن، کاربن و سایر عناصر را دارند و از انفجارهای ستارهیی که بسیار کشنده اند، دور بوده و زمانی طولانی را برای پایداری حیات طی کرده اند.
Fl- میزان سیاراتی که شرایط مناسبی برای حیات داشته و توانسته اند نوعی از حیات را در خود پرورش دهند. شواهد زمین شناختی در سیارۀ ما نشان میدهد که شمار چنین سیاراتی (Fl) بسیار بالاست. بدین معنی که حیات در سیارۀ زمین زمانی آغاز به شکلگیری کرد که شرایط مناسب در این سیاره برای حیات مهیا شد. به زبان ساده وقتی شرایط مناسب در یک سیاره وجود داشته باشد، شکلگیری موجودات زنده از عناصر بسیار ساده که هنوز موجود زنده شمرده نمیشوند، بسیار طبیعی و معمول است. بنابراین میزان این تعداد سیارات را خود میتوانید تعیین کنید.
Fi – میزان سیارات دارای حیات که در نهایت به نوعی از موجودات هوشمند تبدیل شده اند. بر سر تعیین میزان این گونه حیات میان اخترزیستشناسان ـ دانشمندانی که در عرصۀ حیات در خارج از منظومۀ شمسی تحقیق میکنند ـ اختلاف نظر وجود دارد. بعضی از دانشمندان به شمول ارنست مایر میگوید که از میان میلیاردها گونه موجود زنده در زمین، تنها یک نوع آن در نهایت به موجودی هوشمند تکامل یافته است؛ اما دانشمندان خوشبین میگویند با توجه به تنوع حیات و شرایط مناسب در یک سیاره تکامل گونههای حیات به حیات هوشمند حتمی است.
Fc – میزان تمدنهای فضایییی که توانسته اند ابزارهای مدرن بسازند و در نهایت سیگنالهای قابل جذب در مورد وجود خود را به فضا پخش کنند. به گونۀ مثال ما انسانها در زمین هنوز تلاش زیادی برای برقراری ارتباط با دیگر موجود فضا را انجام ندادیم. هر چند تا حال امواج تصویری و صوتی ما به فضا پخش شده و سفینههای فضایی وویجر 1 و 2 به سوی دیگر سیارات در حرکت هستند، اما هنوز آدرس مشخصی نداریم تا پیام خود را به سوی آن تمدن فضایی ارسال کنیم. به گونۀ دیگر، سیگنالهای ما فقط به سوی تعداد کمی از ستارهها در حرکت است. در مورد این که چرا موجودات فضایی هوشمند نمیخواهند با دیگر موجودات فضایی، مثلاً با ما در زمین ارتباط برقرار کنند، گمانهزنیهای زیادی وجود دارد. حتا اگر موجودات هوشمند فضایی قصد برقراری ارتباط را نداشته باشند، ولی محاسبات نشان میدهد، سطح تکنولوژی موجود و آیندۀ ما در نهایت سبب میشود تا سیگنالهای ما توسط سایر تمدنهای فضایی که به مراتب از ما پیشرفتهترند کشف و دیده شوند. بر اساس این معیار زمین یک تمدن مخابرهکننده است.
L- مدت زمان لازم که طی آن تمدنها سیگنالهای قابل جذب از خود به فضا پخش میکنند. تا کنون تمدنهای زیادی در زمین یکی پی دیگری نابود شدند، اما در این سلسلۀ مرگ و پیدایش، فناوری به حیث ابزار، همیشه در حال پیشرفت بوده و در نهایت به چنان سطحی از پیشرفت رسیده که تمدن امروزی میتواند سیگنالهای قابل جذب را از خود به فضا پخش کند. در مسیر پیشرفت تمدنها، بشر یا تمدن زمینی در نهایت به چنان مرحلهیی از پیشرفت میرسد که دیگر هیچگونه تهدید یا خطری نمیتواند نابودش کند و چنین تمدنی میلیاردها سال دوام خواهد آورد. بنابراین با توجه به عمر کهکشان راه شیری تمدنهای زیادی در حال تکامل اند و در نهایت میزان تمدنهای فناناپذیر بسیار بالا است. ما انسانها توانسته ایم تمام خطرهای طبیعی در زمین را از سر بگذرانیم و همگام با فناوری روز به سوی تبدیل شدن به تمدن 1، 2 و در نهایت تمدن 3 هستیم. در حال حاضر ما تمدن 0 هستیم که به سوی تمدن 1 شدن در حرکتیم. به گفتۀ میچو کاکو ـ دانشمند فیزیک نظری تا سال 2100 ما به مرحله تمدن 1 – تمدن سیاره ی- میرسیم و نیروی طبیعت را تحت کنترول قرار می دهیم…
