وقتی دیگر اکسیژن نیست؛ این‌جا کابل است

هر سال در فصل‌های پاییز و زمستان، شاهد روزهای آلوده‌تری هستیم. از سوی دیگر ازدحام عصرگاهی در خیابان‌های پایتخت؛ ازدحامی که شهروندان را ساعت‌ها با تأخیر در رسیدن به مقصد روبه‌رو کرده و هیچ پاسخی به چرایی و حل این معما از سوی مسئولان داده نشده است.

فصل سرما در حالی رسیده است که کابل، پایتخت افغانستان اخیراً از سوی یک نهاد هواشناسی لقب آلوده‌ترین شهر جهان را به خود تخصیص داده است.

اما زیان‌ها و خسارت‌های ناشی از آلودگی هوا در کابل در مقایسه با سال‌های دیگر به چه میزان رسیده است؟ در پاسخ به این پرسش مهم مسئولان حکومتی می‌گویند، بیماری‌های ناشی از آلودگی محیط زیست، تنها در شهر کابل، در هر شبانه‌روز هشت تن را به کام مرگ می‌کشاند؛ این رقم به حدود سه هزار و 60 تن در سال می‌رسد.

بر اساس گزارش موسسه بین‌المللی تحقیقات سرطان، وابسته به سازمان بهداشت جهانی در سال ٢٠١٣، آلودگی هوا و ذرات معلق در هوا به ‌عنوان ترکیبات سرطان‌زا برای انسان (گروه یک) طبقه‌بندی شده است. چهار گروه آسیب‌پذیری که بیشتر در معرض آثار و تبعات ناشی از آلودگی هوا هستند عبارتند از: زنان باردار، کودکان، سالمندان و ورزشکاران. بر اساس مطالعات انجام‌شده، مشخص می‌شود که آلودگی و آلاینده‌ها از دوران جنینی تا سالمندی تهدیدی جدی برای سلامتی محسوب می‌شوند.

عوارض آلاینده‌ها بر دستگاه‌های مختلف بدن به اختصار به این شرح است:

1. بیماری‌های دستگاه تنفس: شواهد بسیاری در ارتباط با تشدید آسم، بیماری انسدادی مزمن تنفسی (COPD)، سرطان ریه و کاهش عملکرد ریوی با آلودگی هوا وجود دارد، ولی شواهد در زمینۀ ارتباط آلودگی هوا و بروز آسم و COPD کم و ناپایدار است.
2. بیماری‌های قلبی- عروقی: مواجهه با آلودگی هوا را می‌توان به ‌عنوان یک ریسک فاکتور در حال ظهور جدی برای ایجاد و توسعه بیماری‌های قلبی-عروقی دانست. مواجهۀ کوتاه‌مدت با آلاینده‌های هوا باعث بیماری‌های حاد قلبی و فشارخون می‌شود.
3. بیماری‌های دستگاه عصبی: آلودگی هوا موجب افزایش شیوع بیماری نورودژنراتیو مثل آلزایمر، پارکینسون، افزایش احتمال ابتلا به MS می‌شود و همچنان مرگ ناگهانی در بیماران مبتلا به صرع افزایش می‌یابد. همچنین باعث اختلالات تکاملی و افزایش احتمال ابتلا به اوتیسم بر اثر مواجهۀ مادران باردار و کودکان می‌شود.
4. بیماری‌های پوستی: آلودگی هوا می‌تواند باعث پیری زودرس پوست، کاهش میکروفلور نرمال پوست، افزایش شیوع درماتیت آتوپیک و شدت یافتن کهیر شود.
5. بیماری‌های دستگاه گوارش: آلودگی هوا و آلاینده‌های مرتبط با آن مانندPM ، ازن، اکسیدهای نیتروژن و فلزات سنگین و برخی از آلاینده‌های آلی در بروز بیماری‌ها و به ‌ویژه بیماری‌های التهابی مرتبط با دستگاه گوارش مانند فیبروز کبدی، آپاندیسیت و سرطان‌های دستگاه گوارش نقش دارند.
6. بیماری‌های چشم و بینی: آلودگی هوا التهاب مخاط بینی و سینوس‌ها را تشدید می‌کند و در مزمن‌شدن عفونت سینوس‌ها و بینی نقش دارد. شیوع رینیت آلرژی به ‌طور چشمگیری با سطوح غلظت‌هایNO ، SO٢  و CO با هوای تنفسی ارتباط دارد.

جوامع از طریق کاهش سطح آلاینده‌های هوا می‌توانند بار بیماری‌های مربوط به سکته، بیماری‌های قلبی، سرطان ریه و بیماری‌های تنفسی حاد و مزمن را کاهش دهند. پیامدهای آلودگی هوا برای سلامت شامل پیامدهای برگشت‌‌پذیر مانند سوزش چشم، خارش گلو، سردرد و سرگیجه تا آسیب‌های بازگشت‌ناپذیر و تهدیدکنندۀ سلامت نظیر سرطان، آسیب به دستگاه عصبی و مرگ متفاوت است.

بر همین اساس کابل، بی‌شک نه‌ تنها اولین شهر آلودۀ کشور است که بی‌تردید یکی از آلوده‌ترین شهرهای جهان بعد از دهلی نیز محسوب می‌شود.

در کابل، ترافیک سنگین وسایل نقلیه به چشم می‌خورد. در این شهر که افزایش بی‌رویۀ جمعیت آن نیز ادامه دارد، روزانه صدها هزار وسیلۀ نقلیه و هزاران کارخانۀ کوچک و بزرگ دارند و فعالیت و مواد آلایندۀشان را به هوا تزریق می‌کنند.

حکومت افغانستان پیش از این اعلام کرده بود که وسایل نقلیۀ قدیمی را از شهر جمع‌آوری و نیز کارخانه‌ها و یا نان‌پزی‌ها را تشویق خواهد کرد تا از گاز به عنوان سوخت استفاده کنند، اما این برنامه‌ها یا به اجرا درنیامده یا میزان اجرای آن به حدی کم بوده که تأثیری بر بهبود وضعیت محیط زیست نداشته است.

میان آلودگی هوا در کابل، مواجهه با غلظت‌های بالای ذرات معلق هوا و افزایش مرگ‌ومیر روزانه و سالیانه ارتباط معناداری وجود دارد و به نظر می‌رسد در صورت کاهش غلظت این آلاینده‌ها، در صورت ‌ثابت‌بودن سایر عوامل، مرگ‌های منتسب به آن‌ها کاهش پیدا کند و نیز با کوچک‌ترشدن اندازۀ ذرات معلق در هوا، ‌میزان نفوذ آن‌ها در دستگاه تنفس (تحتانی) افزایش یافته و باعث افزایش آثار بیماریزای این ذرات ‌شود.

به بیان دیگر شواهد استواری دربارۀ تأثیر مواجهه با آلودگی هوا در افزایش خطر ابتلا به بیماری‌های تنفسی، عصبی، قلبی  عروقی و اختلال در سلامت باروری هستند.

هر چند میزان دقیق آلودگی هوای کابل مشخص نیست، اما مصرف زغال، چوب و نفت برای گرم‌کردن خانه‌ها در زمستان یکی از عوامل عمدۀ آلودگی هوا در این فصل شمرده می‌شود و ناظران به این باورند که تلاش‌های دولت برای کنترل آلودگی در کابل چندان محسوس نبوده است.

گرچه دولت در سال‌های اخیر تلاش کرده مناطق سبز شهر کابل را گسترش دهد، اما این کار عمدتاً در داخل شهر محدود بوده و شامل دشت‌ها و کوه‌های اطراف نمی‌شود.

دولت افغانستان برای کنترل آلودگی هوا و حفاظت از محیط زیست، اداره‌یی را به نام «ادارۀ ملی حفاظت از محیط» در سال 1394 تشکیل داد که  این اداره پارسال ۱۲۰۲ تن کارمند و بیش از ۲۵۰ میلیون افغانی (معادل نزدیک به ۴.۴ میلیون دالر) بودجه داشت.

ادارۀ ملی حفاظت از محیط زیست در گزارش سالانۀ خود عمدتاً به مسائل اداری، تدارکاتی و مالی خود پرداخته، اما در آن چیزی دربارۀ بررسی وضعیت آب و هوا و اقلیم کشور گفته نشده است.

ادارۀ ملی حفاظت از محیط زیست کمبود ظرفیت کاری و تجهیزات را از مشکلات اصلی خود عنوان کرده است. ناظران به این باورند که توانایی دولت افغانستان برای کنترل آلودگی هوا قناعت‌بخش نیست و در صورت افزایش مصرف از نیروی برق، منع مصرف مواد آلاینده، منع تردد خودروهای کهنه و افزایش مناطق سبز در افغانستان می‌توان با این طاعون خاموش مقابله کرد.