از نیویارک تا بدخشان؛ روایتی کوتاه از یک ملاقات

با این که افغانستان هنوز به کشوری صنعتی تبدیل نشده، اما عواملی چون نبود برق باثبات و کافی و استفاده از زغال سنگ و چوب در خانه‌ها و کارخانه‌ها عواملی‌اند که در درازمدت سبب تغییرات اقلیمی و افزایش گازهای گل‌خانه‌یی می‌شوند. آمار اعلام‌شده از سوی بانک جهانی حاکی از سهم اندک افغانستان در چرخۀ تولید گازهای گلخانه‌یی است. بر بنیاد این آمار در سال‌های بین ۱۹۹۰ تا ۲۰۱۰، سرانۀ تولید گاز دی اکسید کربن در افغانستان از ۰.۲ تُن مکعب به ۰.۳ تُن مکعب رسیده بود.

برای این که از این خطر پنهان و سهم افغانستان در تولید آن پی ببرم، سراغ دکتر کریم علی کثام، استاد محیط زیست و بومی‌شناسی در دانشگاه علوم کشاورزی نیویارک رفتم، اما نه در نیویورک، در کابل.

آقای کثام مدتی‌ست که در افغانستان به سر می‌برد. او سیزده سال است که برای مطالعات تغییرات اقلیمی کوه‌های پامیر در بدخشان و مناطقی از آسیای مرکزی مصروف پژوهش است.

دکتر کثام را در نمایندگی کانادا در کابل یافتم. پس از احوال پرسی مختصر زود در صحبت را باز کردم و سریع روی اصل مطلب رفتم؛ تغییرات اقلیمی و خطر گازهای گل‌خانه‌یی در افغانستان.

او رفت‌وآمد فصل‌ها، خشک‌سالی، خزان و گرمایش سال‌افزون زمستان، شیوع بیماری‌های نباتی، زلزله، لغزش زمین، از بین رفتن مصونیت غذایی و بارش باران در زمستان را از عوامل عمدۀ تغییرات اقلیم در کشورها به ویژه افغانستان یاد می‌کند.

به باور دکتر کثام، تغییرات اقلیمی یک ساله یا ده ساله نیست، بلکه چالشی‌ست که شاید برای چندین قرن دامن‌گیر بشر باشد. او هشدار می‌دهد، اگر تغییرات اقلیمی پیشگیری نشود، مردم با کمبود جدی آب و غذا روبه‌رو خواهند شد.

از او مشخصاً دربارۀ تغییرات اقلیمی در افغانستان پرسیدم. دکتر کثام نسبت به افغانستان و آیندۀ این کشور خوش‌بین است و می‌گوید، مردم افغانستان از محیط زندگی و اقلیم محل بودوباش خود کاملاً باخبرند و به خوبی می‌دانند چگونه از طبیعیت بهره‌برداری کنند.

این دانشمند محیط زیست می‌افزاید که مردم افغانستان به ویژه آنانی که در روستاها زندگی می‌کنند مواد خوراکی خود را از دل طبیعت به دست آورده و حتا از گیاهان برای مداوای بیماری‌های گوناگون دارو می‌سازند.

او اما دربارۀ مبارزۀ جهانی در برابر تغییرات اقلیمی می‌گوید که مردم تمام جهان برای جلوگیری از این معضل باید دور هم جمع شوند و جویای راه‌حلی همه‌جانبه باشند. به گفتۀ او، مبارزه در برابر تغییرات اقلیمی و گازهای گل‌خانه‌یی نیاز به دانش، خرد و خلاقیت جمعی دارد.

پروفیسور کثام از دهقانان و مالداران گرفته تا پروفیسوران و دانشمندان می‌خواهد تا دور هم جمع شوند و فکری برای حل این معضل بشر بکنند.

اما این دانشمند نسبت به کاهش آب‌های زیرزمینی در افغانستان هشدار می‌دهد و می‌گوید، این موضوع در زمانی نه چندان دور به معضلی بزرگ تبدیل خواهد شد. به گفتۀ او، قلت آب، کمبود غذا را به دنبال دارد و کمبود غذا تغییرات جدی‌یی در تحولات امنیتی و اجتماعی بشر به میان خواهد آورد.

او می‌گوید، برای جلوگیری از این معضل مردم باید بیاموزند که چگونه از آب استفاده کنند؛ به گفتۀ او، آموزش در مصرف شاید مشکل را حل نکند، اما آن را تا زمان قابل توجهی به تعویق می‌اندازد.

آقای کثام که به بیشتر از دوازده کشور جهان سفر داشته در پایان صحبت‌هایش دانش مردم بومی افغانستان را برای مبارزه با گازهای گل‌خانه‌یی و تغییرات اقلیمی موثر دانست.

این گفت‌وگو نیم ساعتی طول کشید و بیشتر صرف پرسش‌های دکتر کثام دربارۀ زندگی در افغانستان و پاسخ‌های من در این مورد شد تا پاسخ به پرسش‌های من. وقتی از او جدا شدم، گفت که امیدوار است بار دیگر در دامنه‌های پامیر بدخشان با من ملاقات کند. گفت مطمئن است ثروت واقعی که منظورش طبیعت افغانستان بوده است را ندیده‌ام و حتماً حتا یک بار هم که شده سری به این طبیعت بی‌نظیر بزنم.