روز ۲۱ فبروری، از طرف یونسکو بهعنوان روز جهانی زبان مادری نامگذاری شده است. یونسکو در هنگام این نامگذاری در سال 1999، دلیل آن را کمک به تنوع زبانی و فرهنگی خواند. مجمع عمومی سازمان ملل متحد نیز بهدلیل اهمیت زیاد آن، سال ۲۰۰۸ را سال جهانی زبانها اعلام کرد.
افغانستان کشوری است با ملیتها و زبانهای مختلف که قانون اساسی کشور به آن معترف است. در مادهی شانزدهم قانون اساسی آمده که پشتو و دری زبانهای رسمی کشور میباشد، اما در مناطقی که اکثریت مردم به یکی از زبانهای اوزبیکی، ترکمنی، پشهیی، نورستانی، بلوچی، و یا پامیری تکلم میکنند، زبان مورد استفاده علاوه بر فارسی و پشتو، رسمیت مییابد و نحوهی تطبیق آن نیز توسط قانون تنظیم میگردد.
با این حال اما، کتابهای درسی در وزارت معارف و وزارت تحصیلات عالی مجموعن به زبانهای فارسی و پشتو تالیف و چاپ شده است. بنابراین، حتا در آن مناطقی که بیشتر از 90 درصد باشندگان آن به زبانی غیر از زبانهای فارسی و پشتو صحبت میکنند نیز مردم مجبورند به یکی از این دو زبان رسمی کشور آموزش ببینند.
بهمناسب تجلیل از روز جهانی زبان مادری، سری به اکادمی علوم افغانستان زدیم. اکادمی علوم دیپارتمنتهای مربوط به چندین زبان کشور را در خود جا داده است، از جمله زبانهایی که کمتر شناخته شده است.
امانالله ضیایی، عضو کدر دیپارتمنت زبان اوزبیکی، از بیتوجهی دولت نسبت به زبان مادریاش شکایت دارد. او میگوید روی زبانهای رسمی سوم کشور تاکنون هیچگونه توجهی صورت نگرفته است. بر این مبنا، در مناطق اوزبیکنشین، در حالیکه کسی در مورد زبان مادریاش هنوز هیچ چیزی نمیداند، آموزش به زبانهای پشتو و فارسی صورت میگیرد و این امر نهتنها به انزوای زبانی و فرهنگی زبانها و فرهنگهای اقلیت پروبال بیشتری میدهد، که ضربهی بزرگی به روند آموزش در کشور نیز هست. مطابق گفتههای آقای ضیایی، همین مسأله باعث شده که در هیچیک از نهادهای آموزشی کشور برای زبان اوزبیکی دیپارتمنتی وجود نداشته باشد و تاکنون هیچ معلم مسکلییی نیز در این زبان تربیه نگردیده است.
مطابق اظهارات مسؤولان در وزارت معارف، از صنف اول الی دوازدهم به زبان اوزبیکی نیز کتاب چاپ شده، اما بهدلیل کمبود بودجه، مقدار این کتابها به اندازهیی نیست که در مناطق اوزبیکنشین توزیع شود. بنابراین، تنها کاری که از سوی وزارت معارف صورت گرفته، این است که به معلمان مناطق اوزبیکنشین گفته شده که پس از ختم زمان رسمی درسی، یک ساعت دیگر بهصورت افتخاری زبان اوزبیکی را به شاگردان تدریس کنند.
از سوی دیگر، خیرمحمد حیدری، آمر دیپارتمنت زبان پامیری اکادمی علوم میگوید که ترس از نابودی زبان پامیری سبب شده که اکثریت مردم پامیری به زبان فارسی صحبت کنند و درس بخوانند. او میگوید که زبان پامیری تاکنون شامل نصاب درسی وزارت معارف نشده است.
آقای حیدری میگوید، بنا بر تحقیقاتی که در آکادمی علوم صورت گرفته، تاکنون الفبای مستقل، دستورزبان و کتاب «دستور مقایسهیی زبان شغنانی با پشتو» برای زبان پامیری تالیف و چاپ شده است اما از چاپ فرهنگ مخصوص این زبان هنوز خبری نیست.
زبان پامیری ریشهی اوستایی دارد و در ولسوالیهای مختلف بدخشان مردم به آن تکلم میکنند. این زبان دارای هفت شاخهی فرعی: «شغنانی، واخانی، منجانی، اشکاشمی، سنگلیچی، زیباکی و سرغیلانی» میباشد.
افزون بر این، زبانهای اوزبیکی و پامیری تنها زبانهایی نیست که با خطر نابودی و فراموش مواجه است، زبان پشهیی نیز کماکان در لبهی نابودی قرار دارد. محقق لاموال، طبق گفتهی خودش، کسی است که بیشتر از 20 سال عمرش را صرف غنیسازی زبان پشهیی کرده است. او میگوید تاکنون کتابهای زیادی به زبان پشهیی نوشته است که شامل افسانههای کوتاه و بلند برای کودکان میشود.
آقای لاموال میگوید که تاکنون 22 اثر به زبان پشهیی در مورد فرهنگ، زبان، رسوم و عنعنات قوم پشهیی نوشته شده است. در کنار این، مضمونی هم از صنف اول الی دهم مکتب به چاپ رسیده که در برگیرندهی تمام عنوانهای مکتب است، هرچند به دلایلی هنوز این کتاب به مناطق پشهیی توزیع نشده است.
خواست آقای لاموال از حکومت، بهویژه وزارت معارف این است که در کنار توجه به تدریس زبان پشهیی، تلاش کند تا کتابهای مخصوص سوادآموزی به زبان پشهیی نیز نوشته شود.
در ولایتهای پروان، کاپیسا، لغمان، ننگرهار، کنر، نورستان و دامنههای هندوکش و کندهارا به زبان پشهیی تکلم میشود.
در سال ۱۹۵۲ دانشجویان دانشگاههای مختلف شهر داکا پایتخت امروزی کشور بنگلادش که در آن زمان پاکستان شرقی نامیده میشد، از جمله دانشجویان دانشگاه داکا و دانشکدهی پزشکی آن، جهت ملی کردن زبان بنگالی بهعنوان دومین زبان رسمی پاکستان (در کنار زبان اردو) تظاهرات مسالمتآمیزی به راه انداختند. به دنبال این حرکت، پولیس به سمت مظاهرهچیان تیراندازی کرد و عدهیی از آنها را کشت. بعد از استقلال بنگلادش از پاکستان، به درخواست این کشور و پاس احترام تنوع زبانی و فرهنگی، برای اولینبار یونسکو در ۱۷ نوامبر سال ۱۹۹۹ روز ۲۱ فبروری را روز جهانی زبان مادری نامید.
