طالبان و خلای رهبری

از پیام صوتی ملا اخترمحمد منصور بر می‌آید که اختلاف‌های درونی شورای کویته جدی است. ملا منصور، کسی که خود را جانشین ملا محمدعمر می‌خواند، با نشر یک پیام صوتی از تمام جنگ‌جویان و فرماندهان گروه طالبان خواسته است، وحدت و انسجام خود را حفظ کنند. کل پیام اخترمحمد منصور در این نوار صوتی، همین موضوع است. او به مخاطبانش می‌گوید که صف طالبان نباید شکسته شود. به گفتۀ اختر منصور، دشمنان طالبان تلاش می‌کنند تا «صف واحد» آن‌ها را بشکنند، اما طالبان نباید اجازه بدهند که اختلاف‌ها، آنان را پارچه پارچه کنند.

روشن بود که با اعلام خبر مرگ ملا عمر، طالبان حداقل به دو گروه تقسیم می‌شوند. اختلاف‌های درونی طالبان پیش از مرگ ملا عمر هم پنهان نمانده بودند، اما اکنون این اختلاف‌ها به حدی علنی اند که ملا منصور در پیام اخیرش به نحوی به آن اذعان کرده است. به نظر می‌رسد که عمده‌ترین دلیل پنهان نگهداشتن مرگ ملا عمر هم حفظ وحدت سازمانی طالبان بوده است. حامیان طالبان در نهاد‌های امنیتی پاکستان به خوبی می‌دانستند که اگر مرگ ملا عمر را افشا کنند، وحدت سازمانی طالبان به هم می‌خورد.

پنهان نگهداشتن مرگ ملا عمر به تقویت بیشتر جناح اختر منصور در صفوف و رهبری طالبان منجر شد. ملا منصور ادعا می‌کر با ملا عمر تماس دارد. او با استفاده از این حربه منافع جناحی‌اش را دنبال می‌کرد و رقیبان درون‌سازمانی‌اش را سر جای‌شان می‌نشاند. این وضعیت کاسۀ صبر مخالفان ملا منصور را لبریز کرد. منابع استخباراتی می‌گویند که سال گذشته بسیاری از فرماندهان جنگی طالبان از ملا منصور خواستند زمینۀ ملاقات آن‌ها را با ملا عمر فراهم کند، اما او از پذیرش این درخواست سر باز زد.

این امر شک و تردید‌ها دربارۀ زنده بودن ملا عمر را افزایش داد. جنگ‌جویان ازبکستانی متحد طالبان هم چند ماه پیش در اعلامیه‌یی گفتند، از نشانه‌ها بر می‌آید که ملا عمر زنده نیست. سپس محاذ فدایی، شاخۀ انشعابی طالبان، ملا منصور را متهم به کشتن ملا عمر کرد. پس از این‌که دولت افغانستان خبر مرگ ملا عمر را اعلام کرد، برای اختر منصور انتخاب دیگری جز تأیید آن نماند.

تأیید مرگ ملا عمر و اعلام جانشینی ملا اخترمحمد منصور، اختلاف‌های طالبان را رسانه‌یی کرد. ملا محمدحسن رحمانی، والی کندهار در زمان حاکمیت ملا عمر، در گفت‌وگویی با تلویزیون شمشاد اعلام کرد که بسیاری از اعضای شورای رهبری طالبان، ملا منصور را نمی‌خواهند. بی‌بی‌سی به نقل از منابعش خبر داد که مخالفان درون‌سازمانی ملا منصور، ملا عبدالمنان نیازی را به عنوان سخن‌گوی‌شان برگزیده اند. ملا نیازی اعلام کرد که شورای رهبری طالبان به زودی برای گزینش جانشین ملا عمر تشکیل جلسه خواهد داد. 

اختلاف‌های شورای رهبری طالبان، صرف اختلاف‌های اشخاص و افراد نیست. هر یک از رهبران شورای کویته به قبایل مشخصی در جنوب افغانستان پیوند دارند. این قبایل در هر وضعیتی پشت سر این افراد و اشخاص قرار می‌گیرند. به عنوان نمونه، ملا اخترمحمد منصور به قبیلۀ اسحاق‌زی که یکی از شاخه‌های تیرۀ درانی است، تعلق دارد. ملا نجیبِ گروه محاذ فدایی به قبیلۀ کاکر پیوند دارد. ملا بازمحمد، نورزی است و ملا عبدالمنان، برادر ملا عمر، هوتکی است. نزاع شورای رهبری طالبان در واقع نزاع قبیله‌یی هم است. به بیان دیگر، نزاع‌های درون‌سازمانی اعضای گروه طالبان، بیان قبیله‌یی هم پیدا می‌کند. ملا منصور از سوی مخالفان درون‌سازمانی‌اش متهم است که اعضای قبیلۀ خود را در صفوف طالبان رشد داده است.

برخی از اعضای شورای کویته هم جانشینی ملا عمر را حق خانوادۀ او می‌دانند. از نظر این دسته از رهبران طالبان، تمام اعضای این گروه باید در اطراف مولوی محمدیعقوب، پسر ملا عمر جمع شوند. برخی از منابع پاکستانی می‌گویند که شخص مولوی یعقوب به این باور است که پدرش «شهید» شده است. این سخن به این معنا است که ملا عمر به مرگ طبیعی نمرده، بل‌که کسی یا کسانی او را به قتل رسانده اند.

این واقعیت‌ها نشان می‌دهند که طالبان هم مثل دیگر جریان‌های سیاسی افغانستان، نتوانستند پس از مرگ‌ رهبرشان وحدت سازمانی‌شان را حفظ کنند. در واقع هیچ جریان سیاسی افغانستان تا کنون موفق به حفظ وحدت سازمانی‌اش نشده است. تمام تنظیم‌های جهادی و جناح‌های گوناگون حزب دموکراتیک خلق نتوانستند پس از مرگ رهبران‌شان، وحدت سازمانی‌شان را حفظ کنند. طالبان هم در وضعیت کنونی به خلای رهبری مواجه هستند و ملا منصور مشروعیت سازمانی لازم را برای رهبری این گروه ندارد. بسیاری‌ها چند پارچه شدن طالبان را به نفع رسیدن به یک راه‌حل سیاسی نمی‌دانند. آن‌ها می‌گویند که از این به بعد دولت مجبور خواهد بود برای مذاکره با گروه‌های متعدد طالبان تلاش کند.

اما عدۀ دیگری به این باورند که چند پارچه شدن طالبان به سود دولت و نظام مشروع افغانستان تمام می‌شود. به باور این عده، مذاکره با شاخه‌های گوناگون طالبان هیچ ضرری را متوجه کابل نمی‌سازد، بل‌که فرصتی را به وجود می‌آورد تا دولت از موضع قدرت با طالبان روبه‌رو شود.