ترک وطن؛ از جاروکردن اردوگاه تا شستن تشناب

محمدواثق دو بار شهر بودا را برای یافتن کار در ایران ترک کرد. بار دوم بر اثر فشار مالی مجبور شد به کلی با درس و تحصیل خداحافظی کند. او از رنج سفر می‌گوید و از این که چه‌طور در ولایت نیمروز به یک قاچاقبر انسان فروخته شد.  قاچاقبر با واثق و جمع دیگری از افغان‌های پناهجو برخوردی کالاگونه می‌کند و ده تن‌شان را در موتری که گنجایش چهار نفر دارد، می‌چپاند.

واثق پس از تحمل مشقت‌های فراوان به خاک ایران پا می‌گذارد، اما بعد از گذشت چند ماه به دام نیروهای امنیتی این کشور می‌افتد و راهی اردوگاه می‌شود. واثق می‌گوید، در صورت حضور هیأت‌های ناظر سازمان ملل وضعیت خوب بود، اما همین که این هیأت‌ها نمی‌بودند، جبرن از آن‌ها به بهانه‌های مختلف پول گرفته و مجبورشان می‌کردند تشناب‌ها را بشویند و اردوگاه را جارو کنند.

به گفته‌ی واثق، شماری از نیروهای امنیتی ایران پناهجویان را توهین و تحقیر می‌کنند و مهاجران در بدترین کارخانه‌ها با کمترین دستمزد مصروف کارهای شاقه‌اند، «از بیمه‌ی کار، ایمنی و درمان خبر نیست و اگر کارفرما دستمزد مهاجر را ندهد، دست مهاجر از زمین و آسمان کوتاه است و هیچ پشتوانه‌ی حقوقی ندارد.»

واثق تنها نیست؛ بسیاری از شهروندان ولایت بامیان در سال‌های اخیر به ایران و پاکستان پناهنده شده‌اند. جواد صادع از ولسوالی یکاولنگ بامیان، 17 سال را در پاکستان گذرانده است. او از نیروهای امنیتی به ویژه پولیس پاکستان بسیار گله دارد و می‌گوید، هیچ مهاجری بدون پرداخت رشوه نمی‌تواند خود را از چنگ نیروهای پولیس خلاص کند. به باور صادع، دولت پاکستان برخلاف تعهدش به سازمان مهاجرت ملل متحد و با وجود اخذ میلیاردها دالر کمک‌هزینه، هیچ کمکی به مهاجران افغانستان نمی‌کند.

برخلاف این پیشامدها و بر اساس قانون مبارزه با قاچاق مهاجران، ماده‌ی بیست و چهارم فصل چهارم، «مهاجر قاچاق‌شده از گرفتاری، توقیف مجازات ظالمانه غیرانسانی و رفتار تحقیرآمیز مصون است و باید به تمام تسهیلات معیشتی، رهایشی، صحی و تعلیمی با درنظرداشت امکانات مالی دولت میزبان دسترسی داشته باشد.»

شماری از بازگشت‌کنندگان به کشور خوش‌آمدگویی دولت افغانستان را نیز چندان مهربانانه نمی‌دانند و می‌گویند، مهاجران پس از بازگشت به کشور با موجی از طعنه‌ها و توهین‌ها و تحقیرها روبه‌رو می‌شوند.

حامیان حقوق بشر در ولایت بامیان می‌گویند، چه در داخل کشور و چه در کشورهای همسایه، با مهاجران و آوارگان بامیانی برخلاف کنوانسیون‌های بین‌المللی برخورد می‌شود و حقوق ابتدایی شهروندان این ولایت نقض می‌گردد. به گفته‌ی اسماعیل ذکی، هماهنگ‌کننده‌ی شبکه‌ی جامعه مدنی و حقوق بشر، پناهجویان بامیانی در مسیر راه و در کشورهای میزبان به شیوه‌های مختلف مورد بهره‌کشی قرار می‌گیرند.

آقای ذکی ادعا می‌کند که به استثنای کمک‌های کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان (UNHCR) هیچ نهاد یا سازمانی به صورت دوام‌دار و برنامه‌ریزی‌شده به مهاجران و بازگشت‌کنندگان بامیان کمک نکرده است.

اما عزیزالله امین‌یار، رییس امور مهاجرین و بازگشت‌کنندگان ولایت بامیان می‌گوید، بزرگترین عامل بروز مشکلات برای مهاجرین، عدم آگاهی‌شان از حقوق شهروندی، خطرات و قوانین مهاجرت است. به گفته‌ی رییس امور مهاجرین و بازگشت‌کنندگان، 15 تا 20 درصد مهاجران افغانستان را شهروندان بامیانی تشکیل می‌دهند.

بر اساس قانون مبارزه با قاچاق انسان و قاچاق مهاجران، دولت موظف است تا در زمینه‌ی آگاهی‌دهی به شهروندان پیرامون خطرات و معایب ترک وطن از تمام امکانات‌اش بهره ببرد. اما به نظر می‌رسد که به دلایل گوناگون دولت افغانستان در این زمینه چندان موفق عمل نکرده است