بزرگترین پروژۀ آب‌رسانی آسیا؛ چرا پروژۀ انتقال آب به پروان تکمیل نمی‌شود؟

پروان از ولایت‌های نزدیک و پایتخت کشور کابل است. این ولایت با آن که در خود سه دریای خروشان را جا داده، اما سال‌هاست شهروندان چاریکار، مرکز این ولایت از عدم دسترسی به آب صحی رنج می‌برند.

پس از شکایت‌های پی‌هم شهروندان مرکز پروان، سرانجام حکومت افغانستان از طریق وزارت احیاء و انکشاف دهات در سال 1395 و پس از بررسی‌های فنی، پیمانی را به ارزش 626 میلیون افغانی با شرکت ساختمانی «نوید نوری سالم بگرام»، بست و قرار شد تا 18 ماه آب از چشمۀ ساحه سرتیکچۀ دره کوکلامی ولسوالی سالنگ توسط پایپ به مرکز پروان منتقل شود.

این پیمان اما در اوضاعی عقد شد که شرکت پیمانکار ملزم بود پایپ مورد نیاز این پروژه را که قطر 50 سانتی داشته و مواد اچ‌دی‌پی را از کشورهایی چون آلمان، آمریکا یا ممالک عربی که تأسیسات پتروشیمی دارند به افغانستان وارد می‌کرد.

دیری از آغاز کار این پروژه نگذشته بود که شرکت پیمان‌کار به چالش واردات پایپ این پروژه دچار شد و ناگزیر گشت تا با هزینۀ یک تا دو میلیون دالر، شرکت تولید این پایپ را در افغانستان بسازد و این کار را نیز انجام داد، اما زمان پروژه به اتمام رسیده بود.

رئیس جمهور کشور به دلیل این که شرکت پیمان‌کار سرمایه‌گذاری هنگفتی را انجام داده و شرکت تولید پایپ را در کشور تأسیس کرده، طی حکمی، کار انتقال آب به مرکز پروان را به یک سال دیگر تمدید کرد.

انجینر قدیر، مدیر این پروژه و نمایندۀ برنامۀ انسجام ساحوی وزارت احیاء و انکشاف دهات به سلام‌وطندار می‌گوید، 65 پُل و پلچکی که در مسیر این پروژه وجود داشت از سوی سروی‌کننده‌گان ریاست آب‌رسانی وزارت احیاء و انکشاف دهات سروی نشده بود و تنها موضوعات فنی انتقال آب، سروی و سنجش شده بود.

به گفتۀ آقای قدیر، نه‌تنها این، مشکلات محیطی و اجتماعی از خود شهر چاریکار تا روستایِ سرتیکچۀ ولسوالی سالنگ، جایی که منبع انتقال آب است، وجود داشته و انبوه این مشکلات دلیل تأخیر در این پروژه بوده است. نمایندۀ برنامۀ انسجام ساحوی وزارت احیاء و انکشاف دهات می‌گوید، حضور و دست‌اندازی زورمندان غیرمسئول یکی دیگر از دلایل تأخیر در تطبیق پروژۀ آب‌رسانی پروان است.

باشنده‌گان سدِ تطبیق پروژه

به محض شروع انتقال آب مناطقی که در مسیر انتقال آب قرار داشته‌ است، هر کدام به بهانۀ باج‌گیری یا بهره‌گیری خود از پروژه، ممانعت ایجاد کرده‌اند. از ساحۀ «سه‌راهی هوفیان» شهر چاریکار، جنگل‌باغ، تتمدره، پشتۀ سُرخ، جبل‌السراج، روستاهای قلاتک، کوکلامی و سرتیکچه هر کدام مطالبات خود را داشته‌اند.

نه‌تنها این، باشنده‌گان روستاهای میرخان و ده‌بالای ولسوالی جبل‌السراج نیز به دلیل این که پایپ‌لاین آب از محلات‌شان می‌گذشت، خواستار بهره‌گیری از پایپ‌لاین شدند و تا زمانی که خواست‌شان بر آورده نشد، اجازۀ دوام کار را ندادند.

به همین‌گونه، باشنده‌گان روستاهای قلاتک و حومۀ آن که به گفتۀ مسئولان نزدیک به 15 روستا می‌شود، خواست مشابهی داشتند و تا رسیدن به خواست‌شان مانع انتقال آب شدند.

سرانجام حکومت از روی ناگزیری به خواست‌های معترضان تن داد و پروژه‌های جداگانۀ آب‌رسانی و شبکه‌سازی به هشت روستا در جبل‌السراج و 15 روستا در سالنگ را پذیرفت تا انتقال آب به مرکز پروان متوقف نشود.

انجینر قدیر می‌گوید، شرکت پیمان‌کار مقصر است و این شرکت در حال حاضر هم مواد خام برای پیش‌برد پروژه ندارد.

طرح و دیزاین این پروژۀ بزرگ به گونه‌یی‌ست که در امتداد شاهراه کابل – شمال و در شانه‌های خیابان عمومی تطبیق می‌شود؛ یکی دیگر از مشکلات سد راه پروژه، ممانعت کار از سوی ریاست حفظ و مراقبت سالنگ‌ها عنوان شده است. استدلال مسئولان حفظ و مراقبت سالنگ‌ها این بوده است که نگران آسیب‌دیدن جادۀ عمومی سالنگ‌ها و پُل‌های بزرگی که بر فراز دریای سالنگ و در مسیر پایپ‌لاین قرار دارد، بوده است؛ ممانعتی که در ابتدای سروی به آن توجه نشده بود و قرار شد تا 13 پُل موترروِ بزرگ، به عنوان یک پروژۀ جداگانۀ سروی و به ارزش 60 میلیون افغانی دو باره به قرارداد برود و بر این اساس، یک سال دیگر نیز انتقال آب از ولسوالی سالنگ به مرکز پروان به تعویق افتاد.

حنیف جرأت، مسؤل فنی شرکت نوید نوری سالم بگرام‌وال در گفت‌وگو با سلام‌وطندار می‌گوید، هزینۀ این پروژه 602 میلیون افغانی است، در حالی که مسئولان انکشاف دهات این رقم را 626 میلیون افغانی گفته‌اند، البته علاوه بر هزینۀ پروژه دومی که هزینۀ ساخت 13 پُل بزرگ بوده است.

آقای جرأت عدم هماهنگی میان‌وزارتی، سروی‌ها و دیزاین‌های ناقص نهادهای حکومتی و ممانعت‌های اجتماعی را از دلایل تأخیر در تطبیق پروژه می‌داند.

هرچند فرصت برای ختم انتقال آب از سالنگ به مرکز پروان قانوناً 18 ماه بود، اما به لحاظ این که شرکت پیمان‌کار، شرکت تولید پایپ در افغانستان ساخت، تا از چالش‌های واردات پایپ رهایی یابد، محمداشرف غنی حکم یک سالۀ تمدید کار را صادر کرد.

به دنبال این تمدید، موضوع ساخت 13 پُل بزرگ در مسیر پایپ‌لاین به میان آمد که پس از سروی فنی 50 تا 60 میلیون افغانی علاوه بر هزینۀ اصلی پروژه، بودجه گرفت و بر این اساس، شرکت پیمان‌کار یک سال دیگر نیز فرصت یافت تا کار را به اتمام برساند، یعنی باید گفت، شرکت علاوه بر زمان 18ماهۀ اصلی پروژه، 2 دور تمدیدی را نیز به دست آورد که آخرین مهلت آن 25 حوت سال 1398 بود تا عملاً آب را برای شهروندانِ چاریکار توزیع کند.

اما شرکت پیمان‌کار هم‌اکنون می‌گوید، کار ساخت 7 پُلِ بزرگ که پایپ آب از بالای آن عبور می‌کند، باقی مانده است و علاوه بر آن 7 صد متر پایپ که در داخل درۀ کوکلامی و در شانه سرک ‌باید دفن شود، هنوز به پایان نرسیده؛ به این دلیل دلیل که برنامۀ راه‌سازی روستایی وزارت انکشاف دهات می‌خواهد جادۀ درۀ کوکلامی ولسوالی سالنگ را عریض کند؛ دلیلی که از سوی مسئولان انکشاف دهات پروان رد می‌شود. آنان می‌گویند، شرکت، پایپ تولیدشده ندارد تا قسمت باقی مانده را تکمیل کند.

حنیف جرأت می‌گوید، برای آخرین بار خواستار تمدید 3 ماهه از حکومت شده‌اند، تا کار به پایان برسد.

یکی از دلایلی که شرکت برای طولانی‌شدن انتقال آب از ولسوالی سالنگ به مرکز پروان می‌گوید، ممانعت ریاست فواید عامۀ پروان مبنی به عدم دفنِ پایپ در شانه‌های جاده است. اما فرهاد قاضی‌زاده، رئیس فواید عامۀ این ولایت به سلام‌وطندار می‌گوید، هیچ‌گونه ممانعتی از سوی آنان در جریان حفر پایپ‌لاین جز همکاری صورت نگرفته است.

مسئولان در ریاست حفظ و مراقبت بزرگراه سالنگ می‌گویند، شرکت پیمان‌کار انتقال آب از سالنگ به مرکز پروان به منظور تطبیق پلان و برنامۀ خود هیچ اعتنایی به زیرساخت‌ها و ملکیت ریاست شاهراه سالنگ نداشته است/ ندارد.

محمدضمیر عمرخیل، رئیس حفظ و مراقبت شاهراه سالنگ، شرکت نوید نوری سالم بگرام‌وال را به نقض تفاهم‌نامۀ وزارت فواید عامه و وزارت ترانسپورت متهم می‌کند و می‌گوید، عملکرد شرکت پیمان‌کار، آیندۀ زیرساخت‌های این شاهراه را با خطر جدی روبه‌رو کرده است.

به گفتۀ آقای عمرخیل، تا زمانی که شرکت پیمان‌کار مطابق تفاهم‌نامه، به تعهداتش عمل نکند، اجازۀ کار را از سوی ریاست شاهراه سالنگ‌ها به دست نخواهد آورد. آقای عمرخیل می‌گوید، این شرکت می‌خواهد خلاف نورم استندرد، به مرکز پروان آب منتقل کند.

استفاده‌جویی!

یکی از موارد جنجالی در انتقال آب از ولسوالی سالنگ به مرکز پروان، بحث استملاک 6 بسوه زمین منبع آب، در ساحۀ سرتیکچۀ درۀ کوکلامی ولسوالی سالنگ است. علاوه بر این که باشنده‌گان ساحۀ قلاتکِ ولسوالی سالنگ برای عبور پایپ و انتقال آب از ساحۀ ذکرشده برای باشنده‌گان 15 روستای گردوپیش خود پروژۀ جداگانۀ شبکه‌سازی و انتقال آب را بر حکومت قبولاندند، قیمت گزافی را بر استملاک چشمه یا منبع آب نیز گذاشتند.

منابع حکومتی در ولایت پروان می‌گویند، باشنده‌گان ولسوالی سالنگ در ابتدا 40 میلیون افغانی را برای 6 بسوه زمین تعیین کرده بودند، اما پس از چانه‌زنی‌ها و گذشت بیش از یک سال، این رقم به بیش از 4.5 میلیون افغانی کاهش یافت و از طریق جلسۀ اداری حکومت محلی پروان به تصویب رسید و به ادارۀ امور فرستاده شد.

فیض‌محمد عسکرزاده، رئیس اراضی ولایت پروان می‌گوید، بخش‌های فنی استملاک زمین را آنان بادرنظر داشت قیمت‌گزاری دارایی‌های مردم در این مسیر که یکی از موارد قانون استملاک است، انجام داده‌اند و تا هنوز از ادارۀ امور پاسخی به آنان نرسیده است.

آقای عسکرزاده اما در مورد اسناد زمین‌های استملاک‌شده، تعداد درخت‌های این مسیر و قیمت‌گذاری‌ها چیزی نمی‌گوید.

ماه‌ها انتظار برای پروژه‌یی ناقص

علی‌رغم این موارد، تلاش‌های انجام‌‍شده، کارشکنی‌ها و تأخیر چند ساله در انتقال آب از سالنگ، حالا و در دقیقۀ نود سروصداهایی مبنی بر نقص کلی پروژه به گوش می‌رسد.

حکومت محلی پروان که میزبان این پروژه است و قرار است مسئولیت حفظ، نگهداری و توزیع آب به شهریان چاریکار را پس از تکمیلی پروژه به دوش داشته باشد، می‌گوید، این پروژه ناقص است و فاز دوم انتقال آب را آنان طرح کرده‌اند.

با آن که در اوایل شروع پروژه، از نقص سروی و دیزاین آن پرده برداشته شد و سبب شد تا پروژه‌های دیگر برای رفع کاستی‌ها، زمان بیشتری برای اجرای آن مصرف شود، حالا والی پروان شرکت قراردادی را به کم‌کاری، وزارت انکشاف دهات را به کوتاهی و تداراکات ملی را در بی‌صلاحیتی و بی‌مسؤلیتی حکومت محلی این ولایت متهم می‌کند.

فضل‌الدین عیار، والی پروان می‌گوید، این پروژه از طریق وزارت انکشاف دهات سروی و دیزاین شده و قراردادش از طریق تدارکات ملی عقد شده و دست‌وپای حکومت محلی برای نظارت، چه‌گونه‌گی پیشرفت کار و مجازات کارشکنان بسته شده است. به گفتۀ آقای عیار، تا کنون حدود 90 تا 95 درصد هزینۀ پروژه به شرکت پیمان‌کار تسلیم شده است، اما از پایان پروژه خبری نیست.

آقای عیار می‌گوید، شماری از فرصت‌طلبان از این پروژه استفاده کردند و برای زمین‌های خود در مسیر تطبیق پروژه و روستاهای‌شان استفاده‌جویی کردند. او تأکید می‌کند که بر بنیاد آخرین تعهد شرکت پیمان‌کار، اگر این‌بار این شرکت به تعهدش وفا نکند و کار پروژه را به پایان نرساند، به نهادهای عدلی و قضایی معرفی خواهد شد.

سخن پایانی

نخست این که این پروژۀ 18 ماهه وارد سال پنجم خود شده و روشن نیست که ام‌سال نیز به بهره‌برداری سپرده خواهد شد یا خیر.

این چندمین پروژۀ بزرگ و زیربنایی است که به دلیل سروی و دیزاین ناقص از سوی وزارت‌خانه‌های سکتوری به سرنوشت مبهمی مواجه می‌شود. آیا ممکن است پروژه‌یی به سطح آسیا و ارزش ده میلیون دالر روی دست گرفته شود، اما به دلیل سروی و دیزاین سطحی و ناقص به سکته‌گی و ناکامی روبه‌رو شود.

در گفتار مسئولان ریاست انکشاف دهات به عنوان مالک پروژه و شرکت پیمان‌کار به عنوان اجراکننده پروژه، در خصوص هزینۀ پروژۀ انتقال آب تفاوتی در حدود 20 میلیون افغانی وجود دارد. انکشاف دهات می‌گوید، هزینۀ نخست پروژه 626 میلیون افغانی بود که با 60 میلیون افغانی پروژۀ دوم که برای 13 پُل بزرگ در نظر گرفته شده است به 686 میلیون افغانی می‌رسد، اما مسئولان شرکت پیمان‌کار می‌گویند، هزینۀ ابتدایی پروژه 602 میلیون افغانی بوده است.

باشنده‌گانِ مسیر پایپ‌لاین به ویژه در جبل‌السراج و سالنگ، در کنار این که به خواست‌های خود مبنی بر شبکه‌سازی آب مناطق‌شان و بهره‌گیری از آب رسیده‌اند، از این پروژه قیمت گزافی برای استملاک 6 بسوه زمین خواستار شده‌اند.

ذخیره یا مخزن آبی که در شهر چاریکار ساخته‌ شده است، ظرفیت 2500 مترمکعب آب را دارد، در حالی که پایپ آب در یک ثانیه 162 لیتر آب انتقال می‌دهد.

شرکت پیمان‌کار با آن که تا هنوز کارِ 7 پُل بزرگ را انجام نداده و نزدیک به یک کیلومتر پایپ در درۀ کوکلامی که به منبع اصلی آب باید وصل شود را وصل نکرده است، 95 درصد پول پروژه را به دست آورده است.

پایپ انتقال آب از سالنگ به مرکز پروان، با قطر 500 ملی‌متر و 20 انچ، ظرفیت انتقال 162 لیتر آب را در یک ثانیه دارد که برای 280 هزار تن کفایت می‌کند.

پروژۀ انتقال آب از ولسوالی سالنگ به مرکز پروان بزرگترین پروژۀ آب‌رسانی در سطح آسیا خوانده می‌شود؛ در این پروژه انتقال آب از ساحه 32 کیلومتری با عبور از ساحات کوهستانی و آن‌هم از طریق پایپ و با فشار حداکثری انجام می‌شود.